ਕੇਵਲ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਬਸੰਤ – ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ

ਅੱਜ ਜਦੋਂ ਪਿੱਛੇ ਪਰਤ ਕੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕਬਾਰਗੀ ਭਰੋਸਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਇੰਨੇ ਸਾਲ ਬਿਤਾ ਦਿੱਤੇ ।  25 ਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸੂਨ ਅਤੇ ਸਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਬਸੰਤ  ( ਬਸੰਤ ਕੇਵਲ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ,  ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ )  ।  ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਅੱਜ ਵੀ ਕੱਲ ਹੀ ਦੀ ਗੱਲ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ,  ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਆਇਆ ਸੀ ।

ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਲੰਘ ਕੇ ਵੀ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ।  ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਅਤੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ,  ਲੇਕਿਨ ਪਹਾੜ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ ਬਣੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।  ਪਹਾੜ ਜਿੱਦੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ।  ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਛੱਡਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।  ਅਸੀਂ ਚਾਹੀਏ ਤਾਂ ਵਿਸਫੋਟ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਛੇਦ ਕਰ ਦਈਏ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਆਵਰਣ ਖੋਹ ਲਈਏ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਬਣਾਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਮੋੜ ਦਈਏ ਜਾਂ ਸੁਰੰਗਾਂ ,  ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਪੁੱਲ ਬਣਾ ਦੇਈਏ ,  ਲੇਕਿਨ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ।  ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹੀ ਗੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ।

ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਕੇ ਅੱਛਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ ।  ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਇੰਨੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਖਤਾਂ ,  ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਨਾਲ ਗਹਿਰਾ ਨਾਤਾ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ।  ਕੱਲ ਸ਼ਾਮ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਬਲੂਤ  ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ  ਦੇ ਹੇਠੋਂ ਹੋਕੇ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ ,  ਤੱਦ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਇਸ ਜੰਗਲ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹਾਂ ।  ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹੱਥ ਇੱਕ ਬੁਢੇ ਦਰਖਤ  ਦੇ ਤਣ ਤੇ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ ।  ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਮੁੜਿਆ ,  ਦਰਖਤ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਸਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ।  ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਇਸਦੇ ਲਈ ਮੇਰਾ ਅਹਿਸਾਨ ਸਵੀਕਾਰ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ ।

ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਖਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਤਾ ਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਾ  ਹੋਵੇ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜਾਂ ਸਮੇਟ ਕੇ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਚਲੇ ਜਾਣ ।  ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਰਬਤ ਲੜੀ ਤੇ ,  ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਨਾ ਹੋਵੇ ।  ਮੈਂ ਕਈ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਇਬ ਹੁੰਦੇ ਵੇਖਿਆ ਹੈ ।  ਹੁਣ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਹੋਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ  ਹਨ।  ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਪਰਿਆਵਰਣਵਿਦ ਹੋਣਾ ਵੀ ਇੱਕ ਫ਼ੈਸ਼ਨ ਹੈ ।  ਠੀਕ ਹੈ ।  ਲੇਕਿਨ ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ ?

ਕਾਨਰਾਡ ,  ਮੇਲਵਿਲ ,  ਸਟੀਵਨਸਨ ,  ਮੇਨਸਫੀਲਡ ਵਰਗੇ ਕਈ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਦੌਲਤ ਦਾ ਉਤਸਵ ਮਨਾਇਆ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਅਜਿਹੇ ਕਿੰਨੇ ਲੇਖਕ ਹਨ ,  ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਿਸ਼ਾ ਵਸਤੂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ?  ਪਹਾੜਾਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ  ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਭਵ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਚੀਨ  ਦੇ ਤਾਓ ਕਵੀਆਂ  ਦੇ ਵੱਲ ਮੁੜਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਕਿਪਲਿੰਗ ਜਰੂਰ ਕਦੇ – ਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਲੇਕਿਨ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਕਿਸ ਕਿਸ ਭਾਰਤੀ ਲੇਖਕ ਨੇ ਹਿਮਾਲਾ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਸਾਹਿਤ ਰਚਿਆ ਹੈ ।  ਘੱਟ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਆਧੁਨਿਕ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਹਿਮਾਲਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਲਿਖਿਆ ।  ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪੇਸ਼ਾ ਚਲਾਣ ਲਈ ਮੈਦਾਨੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁਜਰ- ਬਸਰ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ।  ਲੇਕਿਨ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਲੇਖਕ ਲਈ ਪਹਾੜ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਾਊ ਸਾਥੀ ਸਾਬਤ ਹੋਏ ਹਨ ।

ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸਾਊ ਰਹੇ ।  ਮੈਂ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਚਲਾ ਆਇਆ ਸੀ ।  ਅੱਜ ਬਾਹਲੇ ਹਿੱਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅਮੀਰਾਂ ਦੀ ਆਰਾਮਗਾਹ ਹਨ ,  ਲੇਕਿਨ ਪੰਝੀ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਗਰੀਬ – ਗੁਰਬੇ ਲੋਕ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਮਦਨੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਜੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ।  ਇੱਥੇ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਾਰਾਂ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲਦੇ ਸਨ ।  ਮੇਰੀ ਕਾਟੇਜ ਬਲੂਤ ਅਤੇ ਮੇਪਲ  ਦੇ ਜੰਗਲ  ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਅੱਠ – ਨੌਂ ਸਾਲ ਬਿਤਾਏ ।  ਉਹ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਸਾਲ ਸਨ ਅਤੇ  ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਮੈਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ,  ਨਿਬੰਧ ,  ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕਿਤਾਬਾਂ ਲਿਖਦਾ ਰਿਹਾ ।  ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰਹਿਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਲਿਖ ਪਾਇਆ ਸੀ ।

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਹੋਵੇਗਾ ।  ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ  ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਘਰ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਦਾ ਪੂਰਾ ਜਿੰਮਾ ਆਪਣੇ ਮੋਢਿਆਂ ਤੇ ਉਠਾ ਲਿਆ ਸੀ ।  ਮੈਂ ਤਾਂ ਖੈਰ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨਾੜੀ ਹੀ ਹਾਂ ।  ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਿਜਲੀ  ਦੇ ਫਿਊਜ ,  ਗੈਸ ਸਿਲੇਂਡਰ ,  ਪਾਣੀ  ਦੇ ਪਾਇਪ ,  ਹਨੇਰੀ ਵਿੱਚ ਉੱਡ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਟਿਨ ਦੀ ਛੱਤ ਵਰਗੀਆਂ  ਚੀਜਾਂ  ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਮਜੋਰ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ।  ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ  ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਮੈਂ ਲਿਖਾਈ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਗਾ ਪਾਇਆ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬੱਚੇ ਮੁਕੇਸ਼ ,  ਰਾਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ ਸਾਡੇ ਮੇਪਲਵੁਡ ਕਾਟੇਜ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਲੇ – ਵਧੇ ।  ਇਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਪਰਵਾਰ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਿਆ ।  ਇੱਕ ਮੁਤਬੰਨਾ ਪਿਤਾਮਾ ।  ਰਾਕੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਚੈਰੀ  ਦੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਦਰਖਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ,  ਜੋ ਵਿਕਸਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ।  ਨਟਖਟ ਮੁਕੇਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਭੁਚਾਲ ਨਾਲ  ਸਬੰਧਤ ਇੱਕ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ ।  ਸਾਵਿਤਰੀ ਲਈ ਮੈਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗੀਤ ਲਿਖੇ ।

ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਦੇ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੁੱਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਪਹਾੜੀ  ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਇੱਕ ਛੋਟੀ –ਜਿਹੀ ਨਦੀ ਵਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਛੋਟੇ ਜੀਵ –ਜੰਤੂਆਂ ਜੰਗਲੀ ਫੁੱਲਾਂ ,  ਪਰਿੰਦਿਆਂ ,  ਕੀੜੇ  – ਮਕੌੜਿਆਂ ,  ਬੂਟੀਆਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਸਿਖਾਇਆ ।  ਆਂਢ – ਗੁਆਂਢ  ਦੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਖੁਸ਼ਮਿਜਾਜ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੈਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ।  ਲੇਂਡੂਰ ਅਤੇ ਮਸੂਰੀ ਹਿੱਲ ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ  ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਘਰ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੀ ਦਿਲਚਸਪੀਆਂ  ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਹੇ ।  ਮੈਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਪਗਡੰਡੀਆਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ।  ਕਦੇ – ਕਦੇ ਮੈਂ ਸੜਕ ਕੰਡੇ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਹਾਤੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਸੁਸਤਾ ਲੈਂਦਾ ।  ਕਿਪਲਿੰਗ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾਣਾ ਮਾਂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ।  ਇਸ ਤੋਂ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਦੂਜੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ।  ਪਹਾੜ ਇੱਕ ਗਰਵੀਲੀ ਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਣ ਵਾਲੀ ਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ।  ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਪਰਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਕੋਲ ਗਿਆ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਆਰ  ਦੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ ।  ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਪਾਇਆ ।

ਲੇਕਿਨ ਕੁੱਝ ਕਠਿਨਾਈਆਂ ਵੀ ਆਉਂਦੀਆਂ  ਰਹੀਆਂ।  ਕਦੇ – ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਮੇਰਾ ਸਾਰਾ ਪੈਸਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ।  ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਲਿਖਾਈ ਨਾਲ ਇੰਨਾ ਪੈਸਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕਮਾ ਪਾਇਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਲਈ ਇੱਕ ਅੱਛਾ – ਜਿਹਾ ਘਰ ਬਣਵਾ ਪਾਵਾਂ ।  ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਨਾਡਾ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਮੈਂ ਇਸ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪੈਸੇ ਕਮਾ ਪਾਉਂਦਾ ।  ਲੇਕਿਨ ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਚੋਣ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ ,  ਤੱਦ ਵੀ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਾਂਗਾ ।  ਪਹਾੜ ਸਾਨੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ,  ਉਹ ਕੋਈ  ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ  ਦੇ ਸਕਦੀ ।  ਇਸ ਮਾਅਨੇ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ ਸਵਰਗ  ਦੇ ਬਹੁਤ ਕਰੀਬ ਹਨ ।

Advertisements
Posted in ਅਨੁਵਾਦ, ਵਾਰਤਿਕ | Leave a comment

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ – ਭਗਤ ਸਿੰਘ

 

 

ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਉਪ ਫਿਰਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਮਧਾਰੀ ਜਾਂ ਕੂਕਾ ਅਖਵਾਉਂਦਾ ਹੈ । ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਨਹੀਂ । ਪਿਛਲੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅੱਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਦਾ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਅਜ ਇਹ ਇਕ ਸੰਕੁਚਿਤ ਫਿਰਕਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਇਕ ਕੱਟੜ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ । ਇਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਰੱਬ-ਭਗਤ ਸਮਾਜ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤਕ ਕੇ ਵਿਦਰੋਹੀ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਇਕ ਸੱਚੇ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰਕ ਵਾਂਗ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਰਮ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਗਾਂਹ ਨਿਤਰੇ ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਉਨਤੀ ਲਈ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਣਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ । ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਰੁਧ ਨਿਕਲਾਬ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਵਸੀਹ ਪੈਮਾਨੇ ਉਤੇ ਕੀਤੀ । ਉਸ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਜੇ ਕੁਝ ਝਗੜਾ ਫਸਾਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਹਾਕਮਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਦਾ ਚੰਗਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਯਤਨਾ ਦਾ ਨਿਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਿੱਟਾ ਨਾ ਨਿਕਲ ਸਕਿਆ ।

ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹਾਲੇ ਤਕ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਅਹਿਮੀਅਤ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ । ਅਸੀਂ ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਭੁਲੜ ਅਤੇ ਮੂਰਖ ਕਹਿਕੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਤੋਂ ਲਾਂਹਬੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ । ਸਵਾਰਥ ਜਾਂ ਲੋਭ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਦਿਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਅਣਗਹਿਲੀ ਵਿਖਾ ਸਕਦੇ ਸਾਂ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ “ਮੁਰਖਤਾ” ਵਿਚ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਕੁੱਟ ਕੁੱਟ ਕੇ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਉਹ ਤਾਂ ਤੋਪ ਦੇ ਦਹਾਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਹੱਸ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ “ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ” ਦੇ ਅਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਦੇ ਜੈਕਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਅਕਾਸ਼ ਪਤਾਲ ਇੱਕ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੱਥਿਆਂ ਉਤੇ ਦੁੱਖ, ਫਿਕਰ ਜਾਂ ਪਛਤਾਵੇ ਦੀ ਰੇਖਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ ਸੀ । ਕੀ ਉਹ ਭੁਲ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ? ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਸ਼ਾਇਦ ਅਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਪਰ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਦਾ ਬਹਾਦਰ ਵਿਲੀਅਮ ਵਾਈਸ ਵੀ ਤਾਂ ਅਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਭਾਗੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ । ਉਹਦੀ ਤਾਂ ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਅਸਫਲ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਹੀ ਇਸ ਤਰਾਂ ਕਿਉਂ ਭੂਲਾਕੇ ਘੁੱਪ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸੁਟ ਦਿਤੇ ਜਾਣ ?

ਅਸੀਂ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵ ਨਾਲ ਮਰ ਮਿਟਣੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਦੇਣਾ ਬੜੀ ਵਡੀ ਅਹਿਸਾਨ ਫਰਾਮੋਸ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਡਾ ਥੰਮ ਨਹੀਂ ਖੜਾ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਤਾਂ ਕੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਥਾਂ ਦੇਣੋ ਵੀ ਝਿਜਕੀਏ ? ਇਸੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਅੱਜ ਉਹਨਾਂ “ਮੂਰਖ” ਅਤੇ “ਉਤਾਵਲੇ” ਆਸਵੰਦਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਦੀ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ । ਇਸ ਨਾਲ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਠੀਕ ਠੀਕ ਗਲਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਏ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਨਣ ਦੀ ਇਛਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਏ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਾਮਯਾਬ ਸਮਝਾਂਗਾ ।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਸਕਦੇ ਹਾਂ :-

1. ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਕਸੀ ਚਰਿੱਤਰ
2. ਕੂਕਾ ਬਗਾਵਤ
3. ਬਗਾਵਤ ਦੇ ਬਾਅਦ

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਜਨਮ ਸੰਨ 1816 ਈ. ਵਿਚ ਭੈਣੀ ਨਾਮ ਦੇ ਪਿੰਡ ਜ਼ਿਲਾ ਲੁਧਿਆਣਾ (ਪੰਜਾਬ) ਵਿਚ ਇਕ ਤਰਖਾਣ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ ਸੀ । ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਦੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ “ੰੈਂ ਬਾਹਰਵੇਂ ਵੇਸ ਵਿਚ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਨਾਲ ਮਸ਼ਹੂਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵਾਂਗਾ ।” ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੇਲੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਸਵੇਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ਪਰ ਬਾਕੀ ਸਿਖ ਪੰਥ ਦਾ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਭ ਅਧੀਕਾਰ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਡੰਮ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ।

ਸਾਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਝਗੜਿਆਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਹੀਂ । ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜਵਾਨੀ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ । ਉਹ ਮੁਢੋਂ ਹੀ ਰੱਬ ਦੇ ਭਗਤ ਸਨ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਈਸ਼ਵਰ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਹੀ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ ।ਇਸੇ ਕਾਰਣ ਜਲਦੀ ਹੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਉਹ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੇ ਹੋ ਗਏ । ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਰ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲਗੇ ਰਹਿਣ ਕਾਰਣ ਫੌਜੀ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਵਿਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦੇ । ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਅਜਿਹੇ ਫਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਲਾਂਹਭੇ ਕਰਕੇ ਵੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਰਖਿਆਂ ਗਿਆ । ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਦਿਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾ (ਸਰਹੱਦੀ ਸੂਬਾ) ਨਿਵਾਸੀ ਬਾਬਾ ਬਾਲਕ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਰਗੱਦੀ ਦਾ ਹੱਕ ਲੈਣ ਲਈ ਆਖਿਆ । ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੀਹ ਪੰਝੀ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਉਧਰ ਨੂੰ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿਤੇ । ਬਾਬਾ ਬਾਲਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਆਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਖਿਆ ਦਿਤੀ । ਉਥੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਦਿਤੀ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਲਗੇ।

ਕਈ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ । ਕਈ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ । ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੱਦੀ ਲਈ ਲੈ ਦੇ ਹੋਈ । ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪੰਜਾਬ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਕੀ ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ ਗੁਲਾਮੀ ਦੀਆਂ ਬੇੜੀਆਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਲਿਆ । ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ 1857 ਦਾ ਗਦਰ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਉਤੇ ਹਕੂਮਤ ਕਰਨ ਲਗੇ । ਪਰ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਓਹੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ।ਹਾਂ, ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਤੀ ਕਾਰਣ ਆਪ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤਕ ਪ੍ਰੁਿਸਧ ਹੋ ਗਏ । ਸੂਬੇ ਭਰ ਤੋਂ ਲੋਕ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਸਨ ।

ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਆਪ ਈਸ਼ਵਰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮਾਜ ਸੁਧਾਰ ਸਬੰਧੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦੇਣ ਲਗੇ । ਇਹਨਾਂ ਕੰਨਿਆਂ ਖ੍ਰੀਦਣ-ਵੇਚਣ, ਸ਼ਰਾਬ ਮਾਸ ਆਦਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ । ਆਪ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵੀ ਸਾਦਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦੇ ਅਤੇ ਰੱਬ ਪੂਜਾ ਵਿਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ । ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਿਚ “ਗੁਰੂ ਕਾ ਲੰਗਰ” ਖੋਹਲ ਰਖਿਆ ਸੀ । ਪਰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਕ ਤਬਦੀਲੀ ਹੋਈ ।

ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਅਗਿਆਤ ਰਾਮ ਦਾਸ ਨਾਮ ਦੇ ਸਨਿਆਸੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ “ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਬਦੇਸ਼ੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਖਲਾਸੀ ਪਵਾਉਣੀ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ।” ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਆਪਣਾ ਸਿਆਸੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਲਿਆ । ਸਨਿਆਸੀ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੁਣੀ ਸੁਣਾਈ ਹੀ ਹੈ, ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਇਹ ਗਲ ਹੋਈ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ । ਪਰ ਇਹ ਤਾਂ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਇਸ ਵੇਲੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਾਧੀਨਤਾ ਬੁਰੀ ਤਰਾਂ ਰੜਕੀ । ਉਹ ਸਮਝ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਗੁਲਾਮੀ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵੀ ਮਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਲੋਕ ਸਵਾਧੀਨਤਾ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਤਕ ਛਡ ਬੈਠੇ ਹਨ । ਅਜੇ ਕਲ ਦੀ ਹੀ ਗਲ ਸੀ, ਜਦ ਉਨਾ ਗਦਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਅਸਫਲਤਾ ਦੇ ਬਾਅਦ ਅਕਹਿ ਜ਼ੁਲਮ ਵੇਖੇ ਸੁਣੇ ਸਨ । ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਠੇਸ ਲਗੀ ਹੋਵੇਗੀ । ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਕੂਮਤ ਦਾ ਖੋਖਲਾਪਣ ਖੂਬ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਵੇਖਕੇ ਇਕ ਪਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਕੰਮ ਆਰੰਭ ਦਿਤਾ । ਹੁਣ ਤਕ ਸਿਰਫ ‘ਉਪਦੇਸ਼’ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਦੀਕਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਠੀਕ ਉਹੀ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਣ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ, ਜੋ 1920 ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਣ ਤੋਂ ਵੀ ਕਈ ਗਲਾਂ ਵਧ ਕੇ ਸੀ । ਅਦਾਲਤਾਂ ਦਾ ਬਾਈ ਕਾਟ, ਆਪਣੀਆਂ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਦੀ ਕਾਇਮੀ, ਸਰਕਾਰੀ ਤਾਲੀਮ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ, ਬਦੇਸ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪੂਰੇ ਬਾਈ ਕਾਟ ਨਾਲ, ਰੇਲ, ਤਾਰ ਤੇ ਡਾਕ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦਾ ਵੀ ਪਰਚਾਰ ਕੀਤਾ । ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਸ਼ ਇਨਾਂ ਸਾਹ-ਸੱਤ ਹੀਣ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਤੇ ਇਨਾਂ ਨਿਰਭਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਾਈਕਾਟ ਦੀ ਗੱਲ ਸੋਚੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾ ਸਕਦੀ । ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਡਾਕ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣਾ ਇੰਨਾ ਚੰਗਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਦੇ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਡਾਕ ਸਰਕਾਰੀ ਡਾਕ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਸੀ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਾਦਾ ਪਹਿਰਾਵੇ ਅਤੇ ਸਵਾਦੇਸ਼ੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਹਿਨਣ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਸੀ । ਪਰਚਾਰ ਦਾ ਕੰਮ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਉਤੇ ਕਰੜੀ ਨਜ਼ਰ ਰਖਣ ਲੱਗੀ । ਉਸਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਚੰਡ-ੳੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਨੱਪ ਦੇਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋ ਗਈ ।

ਟੀ.ਡੀ. ਫੋਰਸਾਈਥ ਜੋ ਸਨ 1863 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਚੀਫ ਸਕੱਤਰ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 1872 ਵਿਚ ਕੂਕਾ ਵਿਦਰੋਹ ਸਮੇਂ ਅੰਬਾਲਾ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਦੇ ਉਚ ਅਹੁਦੇ ਉਤੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀ ਆਤਮ ਕਥਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :-

“1863 ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਂ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੀ ਤਹਿ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਝ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਕਿਹੜੇ ਖਤਰਨਾਕ ਨਤੀਜੇ ਲਿਆ ਸਕਦੀ ਹੈ । ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਉਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾ ਦਿਤੀਆਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਰਚਾਰ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਕੁਝ ਹਦ ਤਕ ਘਟ ਗਈ ।”

ਜਦੋਂ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭੈਣੀ ਆਉਣਾ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਉਥੇ ਦੇਰ ਤਕ ਠਹਿਰਨਾ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿਤਾ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਜਾਰੀ ਰਖਣ ਦੀ ਇਕ ਤਦਬੀਰ ਸੋਚੀ । ਸਮੁਚੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ 22 ਹਿਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ 22 ਯੋਗ ਬੰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗਠਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਕਰਰ ਕਰ ਦਿਤੇ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਸੂਬੇ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਕੰਮ ਬੜੀ ਚੰਗੀ ਤਰਾਂ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ । ਸਾਰੇ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਦਸਵੰਧ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਭੇਂਟ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਇਹ ਸਭ ਭੈਣੀ ਭੇਜ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਦਰੋਹ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ । ਬਾਹਰਲਾ ਜੋਸ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਇਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸ਼ੱਕ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ 1869 ਈ. ਵਿਚ ਹਟਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ ।

ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਵਧ ਗਿਆ, ਇੰਨਾਂ ਕਿ ਸੰਭਾਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਇਸ ਨਾਲ 1872 ਤਕ ਬੇਮੌਕਾ ਬਗਾਵਤ ਉੱਠ ਖੜੀ ਹੋਈ । ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਵਿਦਰੋਹ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ । ਪਰ ਉਸ ਮੁਖ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਕਸੀ ਚਰਿਤਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਗੁਰੂ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੜੇ ਪਰਤਾਪੀ ਅਤੇ ਪਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ । ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅਸਧਾਰਨ ਆਤਮਬਲ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ । ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸਦੇ ਕੰਨ ਵਿਚ ਸਿਖਿਆ ਦਾ ਮੰਤਰ ਪੜ੍ਹ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਭਗਤ ਤੇ ਚੇਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ । ਜਦ ਇਹ ਗੱਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ ਤਾਂ ਦੋ ਬਦਮਾਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦ ਿਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਲੈਣ ਗਏ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, “ਵੇਖਾਂਗੇ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ?” ਪਰ ਸਿਖਿਆ ਬਾਅਦ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਟੜ ਭਗਤ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਇੰਝ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਕਸੀ ਦੋਸ਼ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ । ਇਸ ਤਰਾਂ ਡਾ. ਗੋਕਲ ਚੰਦ ਨਾਰੰਗ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਦਾ ਭਰਾ ਇਕ ਮਾੜੇ ਚਾਲ ਚਲਨ ਦਾ ਬੰਦਾ ਸੀ – ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਹੁੱਕਾ ਪੀਣ ਦੀ ਆਦਤ ਸੀ । ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਇਕ ਦਮ ਬਦਲ ਦਿਤਾ । ਇਸੇ ਤਰਾਂ ਇਕ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਜਿਸਨੇ ਕਿ ਕਦੇ ਕੋਈ ਕਤਲ ਕੀਤਾ ਸੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਧਰਿਆ । ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਚਹੈਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਮੰਨ ਲਿਆ । ਜਦ ਜੱਜ ਨੈ ਹੈਰਾਨਗੀ ਨਾਲ ਪੁਛਿਆ, “ਤੈਨੂੰ ਤਾਂ ਕੋਈ ਜਾਣਦਾ ਤਕ ਵੀ ਨਹੀਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਅਚਾਨਕ ਜੁਰਮ ਮੰਨਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਸੱਦਾ ਦਿਤਾ ?” ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਇਹੀ ਆਗਿਆ ਹੈ ।”

ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੀ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹਿਆ । ਇਕ ਸਬ-ਇਨਸਪੈਕਟਰ ਭੇਜਿਆ । ਉਹ ਵੀ ਬੜਾ ਖੁਸ਼ ਸੀ । ਉਸਨੂੰ ਆਸ ਸੀ ਕਿ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਖ੍ਹੋਲ ਕੇ ਕੁਝ ਇਨਾਮ ਲਏਗਾ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ । ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇ ਦਿਤਾ । ਅਫਸਰਾਂ ਨੇ ਪੁਛਿਆ, “ਅਸਤੀਫਾ ਕਿਉਂ ਦਿੰਦਾ ਏਂ ?” ਉਤਰ ਦਿਤਾ, “ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਹੀ ਹੁਕਮ ਹੈ । ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਬਦੇਸ਼ੀ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ।”

ਅਜੇਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰਦਾਤਾਂ ਹਨ । ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਏਨਾਂ ਤਾਂ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਰੱਬ ਦੇ ਭਗਤ ਉਚੇ ਇਖਲਾਕ ਸਦਕਾ ਇਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲ਼ੀ ਮਹਾਂਪੁਰਖ ਸਨ । ਸਰਕਾਰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੇਖ ਕੇ ਘਬਰਾਈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ, ਇਹ ਵੀ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸੀ ।

ਭਰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਅਰੰਭ

1868-69 ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਧੀਆਂ ਹਟਾ ਲਈਆਂ ਗਈਆਂ । ਲੋਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਭੈਣੀ ਆਉਣ ਲਗੇ । ਸੰਨ 1871 ਵਿਚ ਕੁਝ ਕੂਕੇ ਵੀਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰ ਰਹੇ ਸਨ । ਇਹ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬੁਚੜ ਅਣਗਿਣਤ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਨਿਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੂੰ ਚਿੜਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਤਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ । ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ । ਕਟੜ ਗਊ ਭਗਤ ਕੂਕੇ ਇਹ ਕੁਝ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੇ । ਉਨਾ ਬੁਚੜਖਾਨੇ ਉਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਬੁਚੜਾਂ ਨੂੰ ਥਾਏਂ ਢੇਰ ਕਰ ਦਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪ ਭੈਣੀ ਵਲ ਨੂੰ ਹੋ ਪਏ । ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਰਦਾ ਹਿੰਦੂ ਗਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਖਬਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਿਲ ਚੁਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੂਕਿਆਂ ਨੇ ਜਾ ਸਾਰੀ ਵਿਥਿਆਂ ਸੁਣਾਈ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਿਤੀ, “ਜਾਓ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣਾ ਜੁਰਮ ਮੰਨ ਲਓ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਫਤ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ।” ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ । ਬੇਦੋਸ਼ ਲੋਕ ਰਿਹਾ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀਰ ਅਤਿਅੰਤ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹ ਗਏ । ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਰਾਇ ਕੋਟ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਈ । ਉਥੇ ਵੀ ਕਈਆਂ ਕੂਕਿਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਦਿਤੀ ਗਈ । ਕੁਝ ਹੋਰ ਸਿਖਾਂ ਨੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਬੇਦੋਸ਼ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਫਾਂਸੀ ਚ੍ਹਾੜ ਦਿਤਾ ਗਿਆ । ਬਦਲੇ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਦੀ ਅਗਨ ਪ੍ਰਚੰਡ ਹੋਈ ਪਰ ਕੋਈ ਖਾਸ ਘਟਨਾ ਨਾ ਵਾਪਰੀ ।

13 ਜਨਵਰੀ 1872 ਨੂੰ ਭੈਣੀ ਵਿਚ ਮਾਘੀ ਦਾ ਮੇਲਾ ਹੋਣਾ ਸੀ । ਲੋਕ ਦੂਰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਗੇ । ਇਕ ਕੂਕਾ ਨਾਮਧਾਰੀ ਵੀਰ ਰਿਆਸਤ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਥਾਣੀ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਉਸਨੇ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਇਕ ਬਲਦ ਉਤੇ ਬੈਠਾ ਬੇਹੱਦ ਭਾਰ ਲੱਦੀ ਉਸਨੂੰ ਕੁਟੀ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ । ਕੂਕੇ ਨੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਭਾਈ, ਏਨਾ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾ ਕਰ । ਭਾਰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਹੈ । ਤੂੰ ਥੱਲੇ ਉਤਰ ਆਵੇਂ ਤਾਂ ਕੀ ਹਰਜ਼ ਹੈ ?” ਪਰ ਜੁਆਬ ਵਿਚ ਝਟ ਪਟ ਦੋ ਚਾਰ ਗਾਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ । ਕੂਕਾ ਕੋਈ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਯਾ ਕਾਇਰ ਤਾਂ ਹੈ ਨਹੀਂ ਸੀ । ਇੱਟ ਦਾ ਜਵਾਬ ਪੱਥਰ ਨਾਲ ਦਿਤਾ । ਨੌਬਤ ਹੱਥੋ ਪਾਈ ਤਕ ਆ ਗਈ । ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਬਦ-ਦਿਮਾਗ ਕਰਮਚਾਰੀ ਉਸਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਕੋਤਵਾਲੀ ਲੈ ਗਏ । ਉਥੇ ਉਸ ਗਰੀਬ ਨੂੰ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁਖ ਤਕਲੀਫ ਅਤੇ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਸਹਾਰਨੀ ਪਈ । ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹੀ ਬੌਲਦ ਮਾਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ । ਇਹ ਅਸਹਿ ਸੀ । ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਉਹ ਭੈਣੀ ਪਹੁੰਚਿਆ । ਉਸ ਨੇ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਸੁਣਾਈ । ਲੋਕ ਤਾਂ ਰਾਇਕੋਟ ਦੀ ਵਾਰਦਾਤ ਤੋਂ ਹੀ ਭੜਕੇ ਹੋਏ ਸਨ । ਬਲਦੀ ਉਤੇ ਤੇਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਮੱਚ ਉਠੀ । ਆਪਣੇ ਬਾਹੂ ਬਲ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਬਦਲਾ ਲੈਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਹੋ ਗਿਆ । ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਵੇਖਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੁਝ ਘਬਰਾਏ । ਗਲ ਵਿਚ ਪਲਾ ਪਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ “ਖਾਲਸਾ ਜੀ ! ਕੀ ਅਨਰਥ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ ?ਜ਼ਰਾ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲਓ । ਜ਼ਰਾ ਸੋਚੋ ਤਾਂ ਸਹੀ ਇਸ ਸਭ ਦਾ ਕੀ ਨਤੀਜਾ ਨਿਕਲੇਗਾ । ਸਾਰਾ ਬਣਿਆ ਬਣਾਇਆ ਕੰਮ ਵਿਗੜ ਜਾਏਗਾ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਇਸ ਤਰਾਂ ਮੱਤ ਦੇਣ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਮੱਠਾ ਤਾਂ ਪੈ ਗਿਆ ਪਰ ਹੋਰ ਆਦਮੀ ਪ੍ਰਤਿ ਹਿੰਸਾ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣ ਬੈਠੇ । ਉਨਾਂ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਥੱਮਿਆ ਨਾ ਗਿਆ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਲੱਖ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਪਰ ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ ?

ਇਹ ਬੜੀ ਨਾਜ਼ਕ ਹਾਲਤ ਸੀ । ਕੰਮ ਅਧੂਰਾ ਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤਿਆਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਸੀ । ਇਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ 150 ਉਤੇਜਤ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਅੰਦੋਲਨ ਕੁਚਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਸੀ । ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ? ਫਰਜ਼ ਸ਼ਿਨਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਦੇਖ ਗੁਰੂ ਜੀ ਵੀ ਰਹੇ ਸਨ । ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਆਦਮੀ ਇਸ ਇਹੋ ਜਹੇ ਸਮੇਂ ਕੀ ਕਰਦਾ, ਅਥਵਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਲੋਕ ਕੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਫਿਕਰ ਵੀ ਨਹੀਂ । ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹੀ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਤੇਜਿਤ ਲੋਕ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਨਹੀਨ ਰਹੇ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਮੁਤਾਬਕ ਹੁਣੇ ਹੀ ਵਿਦਰੋਹ ਕਰਨ ਦੀ ੳਜੇ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਅਜੇ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਜਥੇਬੰਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਵੇਲੇ ਜੇ ਇਹ ਚਲੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਦਸ ਦੇਈਏ ਕਿ ਸਾਡਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਕੋਈ ਵਾਸਤਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਅੰਦੋਲਨ ਬਚ ਜਾਵੇਗਾ, ਗਲ ਤਾਂ ਚੰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਸਿਆਸੀ ਦਾਅ ਪੇਚਾਂ ਦੀ ਅਹਿਮੀਅਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਉਤੇ ਆਧਾਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਦਾਅ ਪੇਚ ਵਰਤਿਆ । ਪਾਸਾ ਉਲਟ ਗਿਆ, ਇਹ ਨਿਸਫਲ ਰਿਹਾ । ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਡਾ ਅਪਰਾਧ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਖਬਰ ਦਿਤੀ ਕਿ ਲੋਕ ਭੜਕ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਰਜ਼ਾਂ ਤੇ ਹੁਕਮਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨਕੇ ਝਗੜੇ ਫਸਾਦ ਲਈ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ । ਮੈਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਖਬਰ ਦੇ ਕੇ ਖਬਰਦਾਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਇਨਾਂ ਨਾਲ ਨਿਬੜ ਲੈਣ – ਮੈਂ ਅਨਰਥ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ।

ਸ੍ਰੋਤ:- ਇਤਿਹਾਸਕ ਪੰਨੇ


 

Posted in Uncategorized | Leave a comment

ਪਾਣੀ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਮੰਗੇਗੀ ਹਿਸਾਬ – ਲੇਸਟਰ ਆਰ ਬਰਾਉਨ

ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਗੰਦਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦਾ ਕੂੜਾ ,  ਉਸਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੋੜ੍ਹਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਸਾਡੀ ਪੁਰਾਣੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਰਹੀ ਹੈ । ਅਸੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਲਿਆਂਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਕੂੜੇ – ਕਰਕਟ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ।  ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਕੂੜਾ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਖੂਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰ  ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪੀਣ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣ  ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਮਲ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਤਕਨੀਕ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ,  ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸੀਵਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ,  ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਟਰੀਟਮੈਂਟ  ਦੇ ਉਸਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਹਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ‘ਫਲਸ਼ ਐਂਡ ਫਾਰਗਿਵ’ ਸਿਸਟਮ ਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ,  ਉਹ ਆਸਪਾਸ  ਦੇ ਨਜਦੀਕੀ ਜਲਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰਫ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਖੇਤਰ ਲਈ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ,  ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤਵ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ।  ਇਹ ਅਤੀਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤਕਨੀਕ ਮਹਿੰਗੀ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ,  ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੇਇੰਤਹਾ ਬਰਬਾਦੀ ਦਾ ਜਰੀਆ ਵੀ ਹੈ ।  ਇਹ ਤਮਾਮ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦੀ ਹੈ । ਵਿਸ਼ਵਭਰ ਵਿੱਚ ਖ਼ਰਾਬ ਜਲਨਿਕਾਸੀ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ  ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੀਬ 20 ਲੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ,  ਜਦੋਂ ਕਿ 60 ਲੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁਪੋਸ਼ਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੈਂਟਰ ਫਾਰ ਸਾਇੰਸ ਐਂਡ ਏਨਵਾਇਰਮੈਂਟ  ( ਸੀ ਐੱਸ ਈ )  ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੁਨੀਤਾ ਨਰਾਇਣ ਨੇ ਇਸ ਗੱਲ ਉੱਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਫਲਸ਼ ਸਿਸਟਮ ,  ਖਾਸ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜਲਨਿਕਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾ ਤਾਂ ਆਰਥਕ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ  ਉਚਿਤ ਹੈ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਮੈਬਰਾਂ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਪਰਵਾਰ ,  ਜੋ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਟਰ ਫਲਸ਼ ਵਾਲਾ ਟਾਇਲੇਟ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ,  ਮਲ ਬਹਾਨੇ ਲਈ ਸਾਲ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 1 . 5 ਲੱਖ ਲਿਟਰ ਪਾਣੀ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ੋਰ ਦੇਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਜੋ ਫਲਸ਼ ਸਿਸਟਮ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ  ਹੈ ,  ਉਸ ਨਾਲ ਮਲ ਤਾਂ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਰੋਗ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਪੈਮਾਨੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸੋ ਵੱਖ । ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਵੀ ਦੂਜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਿੱਥੇ ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਵਿਵਸਥਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਇਸਨੂੰ ਹੀ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜੁਟੀ ਹੈ ,  ਜੋ ਆਰਥਕ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ।

ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਘੱਟ ਖਰਚ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਅੱਛਾ ਮਾਧਿਅਮ ਵੀ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ ।  ਉਹ ਹੈ ਕੰਪੋਸਟ ਟਾਇਲੇਟ ।  ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ,  ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਨ੍ਹੂੰ ਇੱਕ ਖਾਦ ਨਿਰਮਾਣ  ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਕੁੱਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮੂਤਰ ਸੰਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਵੱਖ ਤੋਂ ਲਗਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਮੂਤਰ ਨੂੰ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਜੋ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ  ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ ।  ਮਨੁੱਖ ਮਲ ਵੀ ਸੁੱਕ ਕੇ  ਗੰਧਹੀਨ ਮਿੱਟੀ  ਦੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਖਾਦ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ,  ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਯਾਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤ ਫਿਰ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ  ਕਿਸੇ ਖਾਦ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ।  ਇਸ ਕੰਪੋਸਟ ਟਾਇਲੇਟ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਮੌਜੂਦਾ ਫਲਸ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਵੀ ਨਾਮਾਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਖਰਚ ਤਾਂ ਬਚਾ ਹੀ ਸਕਦੇ ਹਾਂ  ,  ਨਾਲ ਹੀ ਧਰਤੀ ਹੇਠਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਉਲੀਚਕੇ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ  ਦੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਬੱਚ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।  ਇਹੀ ਨਹੀਂ ,  ਪਾਣੀ  ਦੇ ਸ਼ੁੱਧੀਕਰਣ ਵਿੱਚ ਖਰਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਊਰਜਾ ਵੀ ਬਚਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ।  ਇਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਪਸ਼ਿਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਧਰਤੀ  ਦੇ ਪੋਸ਼ਕ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ।  ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸੁਰੱਖਿਆ ਏਜੰਸੀ ਨੇ ਕੰਪੋਸਟ ਟਾਇਲੇਟ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ   ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ।  ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਨਿਜੀ ਆਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਚੀਨ  ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਗਮਤਾ ਨਾਲ  ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ।

ਰੋਜ ਜਾਰਜ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ‘ਦ ਬਿਗ ਨੇਸੇਸਿਟੀ  :  ਦਿ ਏਨੇਮੇਬਲ ਵਰਲਡ ਆਫ ਹਿਊਮਨ ਵੇਸਟ ਐਂਡ ਵਹਾਏ ਇਟ ਮੈਟਰਸ’ ਵਿੱਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਜਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਫਲਸ਼ ਸਿਸਟਮ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਉਪਭੋਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤਕਨੀਕ ਹੈ ।  ਇਸਦੇ ਦੋ ਕਾਰਨ ਹਨ ।  ਪਹਿਲਾ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਲ ਨੂੰ ਬਹਾਹੁਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਸੀਵੇਜ ਸਿਸਟਮ ਚਲਾਣ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਮਾਨਵੀ ਊਰਜਾ ਦਾ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਤਕਾਲੀਨ ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਥਯੋਡੋਰ ਰੂਜਵੇਲਟ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਸੰਸਕਾਰੀ/ਸਭਿਆਚਾਰੀ  ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਲ ਨਿਸ਼ਕਾਸਨ ਲਈ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ  ਦੇ ਇਲਾਵਾ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ ਮਾਧਿਅਮ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

ਜੇਕਰ ਦੈਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਟਾਇਲੇਟ ਦੀ ਫਲਸ਼ ਲਾਈਨ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ ਤਾਂ ਘਰੇਲੂ ਪ੍ਰਯੋਗ  ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਸਾਈਕਲ ਕਰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਸਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ।  ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਉਤਪਾਦਨ ਸਮਰੱਥਾ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਲ ਤਰੀਕਾ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀ ਨਿੱਤ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਸਾਈਕਲ ਯੂਨਿਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੀਏ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਦੈਨਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਰੀਏ ।  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰ ਸਕਾਂਗੇ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਬਰਬਾਦੀ ਰੋਕ ਸਕਾਂਗੇ ।  ਦੁਨੀਆ  ਦੇ ਕੁੱਝ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਘੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁੱਲ ਵੀ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੈ ,  ਉੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵਰਤੋ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਸਾਈਕਿਲ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ।  ਉਦਾਹਰਣ  ਦੇ ਲਈ ,  ਸਿੰਗਾਪੁਰ ਜੋ ਕਿ ਮਲੇਸ਼ਿਆ ਤੋਂ  ਉੱਚੇ ਦਾਮਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਖਰੀਰਦਾ ਹੈ ,  ਆਪਣੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਰਿਸਾਈਕਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ।  ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ,  ਲਾਸ ਏਂਜਲਸ ਅਤੇ ਸਾਉਥ ਫਲੋਰੀਡਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਿਸਾਈਕਲ ਪਲਾਂਟ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ  ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਣੀ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਉਪਕਰਨਾਂ  ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ,  ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਵਰ ,  ਡਿਸ਼ ਵਾਸ਼ਰ ਅਤੇ ਕਲੋਥ ਵਾਸ਼ਰ ਇਤਆਦਿ ।  ਕੁੱਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕਠੋਰ ਮਾਨਕਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਘਰੇਲੂ ਸਮੱਗਰੀ ਹੀ ਵੇਚਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ । ਪਾਣੀ  ਦੇ ਮੁੱਲ ਜਿਵੇਂ – ਜਿਵੇਂ ਵੱਧਦੇ ਜਾਣਗੇ ,  ਉਂਜ – ਉਂਜ ਕੰਪੋਸਟ ਟਾਇਲੇਟ ਅਤੇ ਊਰਜਾ ਸੰਭਾਲਵੇਂ  ਉਪਕਰਨਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧੇਗੀ ।  ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਵੀ ਵਧੇਗੀ ਕਿ ਵਰਤਮਾਨ ਵਿੱਚ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਦੀ ਗੰਦਗੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰਯੋਗ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜਲਨਿਕਾਸੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਨਹੀਂ ਹੈ ।  ਪਾਣੀ ਘੱਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਸੰਖਿਆ ਵੱਧਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ।  ਅਜਿਹੇ ਵਿੱਚ ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ  ਦੇ ਘੱਟ ਖਰਚ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਮੱਗਰੀਆਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ ਚਲਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ ,  ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੌਜੂਦ ਜਲਨਿਧੀ ਦਾ ਸੰਕਟ ਅਸਾਧ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ ।

(ਲੇਸਟਰ ਆਰ ਬਰਾਉਨ

ਲੇਖਕ ਸੰਸਾਰ ਵਾਤਾਵਰਣ  ਦੇ ਸਿਖਰੀ ਚਿੰਤਕ ਅਤੇ ਅਰਥ ਪਾਲਿਸੀ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ  ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ ।)

Posted in ਅਨੁਵਾਦ, ਵਾਰਤਿਕ | Leave a comment

ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਦੋ ਚਾਰ ਬਾਤਾਂ ਚੁੱਪ ਚਾਪ -ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ – ਜਿਹਾ ਬਾਗ਼ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੈ ਜਾਂ ਹਰ ਦੁੱਖ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਜਾਨਣਾ ਕਿੰਨਾ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਕਮਜੋਰ ਅਤੇ ਕਮਜੋਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ  ਦੇ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ

ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਨਿਬੰਧ ਲਿਖਦੇ ਹੋਏ ਵਿੱਚ ਵਿੱਚ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਪਹਾੜੀ  ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਉੱਤੇ ਬਣੇ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ  ਜਿਹੇ  ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਬੂਟੇ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹਾਂ ਕੂੜਾ – ਕਰਕਟ ਅਤੇ ਘਾਹ – ਪਾਤ ਸਾਫ਼ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਕਟਾਈ – ਛੰਟਾਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੁਮਲਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਲੀਆਂ ਦੀ ਛੰਟਾਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤੁਰੰਤ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁਕੀ ਹੋਈ ਕਹਾਣੀ ਜਾਂ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਨਿਬੰਧ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਥੰਮ ਗਈ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਮੰਜਿਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਮਾਲੀ ਲੇਖਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਲੇਕਿਨ ਆਪਣੇ ਬਗੀਚੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਆਤਮਸਾਤ ਕਰ ਲੈਣ ਲਈ ਲੇਖਕ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਜਰੂਰੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਬਲਰਾਮ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਬਿਜਨੇਸ ਚਲਾਂਦਾ ਹੈ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਘੱਟ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਅੱਧਾ ਘੰਟਾ ਬਿਤਾਏ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਆਫਿਸ ਜਾਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਦਿਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬਗੀਚੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀਆਂ ਓਸ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਫਿਸ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਬੋਰਡ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਵੀ ਸਾਮਣਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ

ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੁਰਾਣਾ ਦੋਸਤ ਹੈ ਸਿਰਿਲ ਉਸੇ  ਦੀ ਉਦਾਹਰਣ ਲੈ ਲਓ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ  ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੰਜਿਲ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੇ  ਜਿਹੇ  ਅਪਾਰਟਮੇਂਟ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਬੇਚਾਰਾ ਸਿਰਿਲ , ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਬਾਗ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਲੇਕਿਨ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸਦਾ ਕਮਰਾ ਇੱਕ ਲੰਬੇ – ਚੌੜੇ ਬਰਾਂਡੇ ਨਾਲ  ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਹਵਾ ਆਉਣ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਸੀ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਕਿ ਉੱਥੇ ਢੇਰ ਸਾਰੇ ਫੁਲ ਅਤੇ ਲਹਲਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਰੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਜ਼ਰ  ਆਈਆਂ ਇੱਕ ਪਲ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਲਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਲੰਦਨ  ਦੇ ਕਿਊ ਗਾਰਡਨ  ਦੇ ਕਿਸੇ ਗਰੀਨ ਹਾਊਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ ਲੰਦਨ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਰਵਾਸ  ਦੌਰਾਨ ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਅਕਸਰ ਚਹਲਕਦਮੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਲਹਿਰੀਆ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੂਟਿਆਂ  ਦੇ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿਰਿਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਇੱਕ ਕੁਰਸੀ ਕੱਢ ਲਿਆਇਆ ਇੱਕ ਬੂਟੇ  ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ  ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ  ਕਾਫ਼ੀ ਟੇਬਲ ਵੀ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਗਈ

ਹੁਣ ਤੱਕ ਚਾਰੇ ਤਰਫ ਦਰਖਤ – ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਇਸ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਜੀਵੰਤ ਹੋ ਉਠਾ ਸੀ ਮੈਂ ਪਾਇਆ ਕਿ ਉੱਥੇ ਘੱਟ  ਤੋਂ ਘੱਟ ਦੋ ਮਹਿਮਾਨ ਹੋਰ  ਸਨ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਸਾਰਾ  ਫਿਲੋਡੇਂਡਾਮ ਦਾ ਪੌਦਾ ਸੀ ਉਸਦਾ ਵੱਡਾ ਜਿਹਾ ਸਰੂਪ ਕਿਸੇ ਦਰਖਤ ਸਰੀਖਾ ਹੀ ਸੀ ਦੂਜਾ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਸਾਰੇ ਗਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਮਾਸੂਮ – ਜਿਹਾ ਪੌਦਾ ਸੀ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿਰਿਲ ਛੋਟ ਹੈ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਡੇ ਸਭ  ਦੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਬਰਾਮਦਾ ਹੋਵੇ , ਜਿੱਥੇ ਧੁੱਪ ਅਤੇ ਹਵਾ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਵਾਜਾਈ  ਹੋ ਸਕੇ ਲੇਕਿਨ ਇੱਕ ਗੱਲ ਹੋਰ ਵੀ ਹੈ ਸਿਰਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬੂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਘਰ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਇੱਲੀਆਂ ਅਤੇ ਝੀਂਗਿਆਂ  ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਊ ਅਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹੈ , ਸ਼ਾਇਦ  ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਉਹ ਤੱਦ ਤੱਕ ਅੱਛਾ – ਖਾਸਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਵਿਅਕਤੀ ਸੀ , ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਉਸਦੇ ਮਕਾਨ ਮਾਲਿਕ ਦੀ ਇਹ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉਸ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ ਕਿ ਛੱਤ ਤੋਂ ਰਿਸਕੇ  ਪਾਣੀ ਹੇਠਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਰਿਹਾ ਹੈ ਸਿਰਿਲ ਨੇ ਕਿਹਾ  –  ਛੱਤ ਦੀ ਮਰੰਮਤ ਕਰਵਾ ਦਿਓ ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਕਹਿਕੇ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਲਗਾ ਅਤੇ ਇਸ  ਦੇ ਨਾਲ ਮਕਾਨ ਮਾਲਿਕ ਅਤੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ  ਦੇ ਉਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ

ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਸ ਧੋਬਣ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ , ਜੋ ਮੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕੁੱਝ ਦੂਰੀ ਤੇ  ਸੜਕ  ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਸਦਾ ਪਰਵਾਰ ਬੇਹੱਦ ਗਰੀਬ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਅਣਹੋਂਦ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਪਹਿਰ ਦਾ ਖਾਣਾ  ਹੀ ਨਸੀਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਚਿਆ – ਖੁਚਿਆ ਭੋਜਨ ਉਹ ਸ਼ਾਮ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਮੂਲੀ ਜਿਹੀ  ਝੌਂਪੜੀ  ਦੇ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲੀਆਂ ਜੋ ਪੌੜੀਆਂ ਹਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਦੋਨੋਂ  ਪਾਸੇ ਟਿਨ  ਦੇ ਡਿੱਬਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਿਰੇਨਿਅਮ  ਦੇ ਬੂਟੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਰੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਰਸਤਾ ਗੁਲਜਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਮੈਂ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਲਵਾਂ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੰਨੇ ਸਾਰੇ ਜਿਰੇਨਿਅਮ  ਦੇ ਬੂਟੇ ਨਹੀਂ ਉੱਗਾ  ਸਕਦਾ ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਂਜ ਹੀ ਡਾਂਟ ਲਗਾਉਂਦੀ ਹੈ , ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ? ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ , ਲੇਕਿਨ ਉਸਦਾ ਉਹ ਮਾਮੂਲੀ – ਜਿਹਾ ਘਰ ਮਸੂਰੀ  ਦੇ ਵੱਡੇ – ਵੱਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ  ਦੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ  ਆਕਰਸ਼ਕ ਹੈ

ਇਸ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹਿੱਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਸੂਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਬਗੀਚੇ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕੁੱਝ ਮਹਲਨੁਮਾ ਘਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਦੇਹ ਹੋਟਲ  ਦੇ ਬਗੀਚੇ ਤਾਂ ਸੁੱਕ ਕੇ  ਬੇਜਾਨ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਕੁਮਲਾਉਂਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ  ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਗੁਲਾਬ ਇਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ  ਦੇ ਮਾਲਿਕ ਆਪਣੀਆਂ ਨਿਜੀ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇੰਨੇ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ ਕਿ ਆਪਣੇ ਬਗੀਚਿਆਂ ਦੀ ਮੁਰਦਨੀ ਸੂਰਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਰਸਹੀਣ , ਪ੍ਰੇਮਵਿਹੀਣ ਜਿੰਦਗੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਂਜ ਹੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਰੰਗ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੇ ਬਗੀਚੇ ਲੇਕਿਨ ਉਥੇ ਹੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਐਨੀ ਪਾਵੇਲ ਵੀ ਹਨ , ਜੋ 90 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਰੋਜ ਤੜਕੇ ਉੱਠਕੇ ਆਪਣੇ ਬੂਟਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਾਉਂਦੀ  ਹੈ ਇੱਕ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਝਾਰਾ ਲਈ ਹੋਏ ਐਨੀ ਇੱਕ ਫੁਲ ਦੀ ਸੇਜ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਫੁਲ ਦੀ ਸੇਜ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਉਹ ਪੂਰੇ ਸਮਰਪਣ  ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ – ਇੱਕ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਵਾਉਂਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਜੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਫੁਹਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿਜਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਫੁੱਲ  ਪੱਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਨਾ ਬਹੁਤ ਅੱਛਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਰ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜਿੰਦਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ

ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਾਨਾ – ਨਾਨੀ ਦਾ ਘਰ ਵੀ ਚਾਰੇ ਤਰਫ ਫੁਲ – ਪੱਤੀਆਂ , ਬੂਟਿਆਂ ਅਤੇ ਰੁਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਾਗ਼ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਕਰੀਨੇ ਨਾਲ ਸੱਜਿਆ ਸੀ ਨਾਨਾ ਬਾਗ ਅਤੇ ਪੇੜਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਅਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਲਾਂ – ਸਾਲ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ , ਮੌਕੇ  ਬੇਮੌਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਵਿੱਚ ਵੀ ਬੂਟਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਸਹਿਮਤੀਆਂ  ਹੋ ਹੀ ਜਾਇਆ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਹਿਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਭਰਾ ਭੈਣ ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ  ਦੇ ਅਬਜਰਵਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਿਆ ਕਰਦੇ ਕਾਸ਼ ਉਸ ਵਕਤ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਉਸ ਬਗੀਚੇ ਨੂੰ ਦੂਸਰਿਆਂ  ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਪਾਉਂਦਾ ਖੈਰ , ਜੋ ਵੀ ਹੋ , ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਹੈ ਭਲਾ ? ਉਹ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਗੁਫ਼ਾ  ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ

Posted in ਅਨੁਵਾਦ, ਵਾਰਤਿਕ | Leave a comment

ਪਰਮਾਣੂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਦੀ ਫੂਕੂਸੀਮਾ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਖਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ – ਸਟੀਵ ਮਿਰਸਕੀ

ਜਾਪਾਨ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਤਟ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਦੇ ਐਨ ਨੇੜੇ ਹੋਂਸ਼ੂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹਿਲਾਂ ਭੁਚਾਲ ਆਇਆ ਸੀ . ਮਗਰ ਹੀ ਆ ਗਈ ਸੁਨਾਮੀ ਦਾ ਕਹਿਰ . ਹੁਣ ਸੰਸਾਰ ਇੰਤਜਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਕਰਮਚਾਰੀ ਫੂਕੂਸੀਮਾ ਡੈਚੀ ਪਰਮਾਣੂ ਰਿਐਕਟਰ ਦੀ ਇੱਕ ਕੋਰ ਮੈਲਟਡਾਊਨ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ . 12 ਮਾਰਚ ਡੇਢ ਬਜੇ ਅਮਰੀਕੀ ਪਰਮਾਨੂ ਮਾਹਿਰ ਇੱਕ ਮੀਡਿਆ ਬਰੀਫਿੰਗ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਹਨ . ਇੱਕ ਤਰਫ ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਪ੍ਰਤੀਭਾਗੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਨੀਤੀ ਆਸਾਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ , ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨੀ ਕੇਨ ਬਰਗਸਨ ਰਿਐਕਟਰ ਨੂੰ ਹੋਏ ਅਸਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੇ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ . ਬਰਗਸਨ , ਜਿਸਨੇ ਨਿਊ ਮੈਕਸੀਕੋ ਵਿੱਚ ਸਾਂਦੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਣੂ ਰਿਐਕਟਰ ਦੁਰਘਟਨਾ ਸਿਮੂਲੇਸ਼ਨ ਬਾਰੇ ਸ਼ੋਧ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਨੇ ਕਿਹਾ , “ ਰਿਐਕਟਰ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਸੰਭਾਵਿਕ ਰਿਐਕਟਰ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮੂਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਗੀਕ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ . ਅਤੇ ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੁਰਘਟਨਾ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਇਸਨੂੰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਆਫ਼ਸਾਈਟ ਏ ਸੀ ਬਿਜਲੀ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ , ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਾਇਨਾਂ ਨੂੰ ਡਾਊਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਨਸਾਈਟ ਆਪਾਤਕਾਲੀਨ ਪਾਵਰ ਯਾਨੀ ਡੀਜਲ ਜਨਰੇਟਰਾਂ ਦੀ ਅਸਫਲਤਾ. ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਉਂ ਵਾਪਰਨ ਦੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਲੇਕਿਨ ਸਟੇਸ਼ਨ ਅੰਧਕਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਚਲੀਆਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਬਣਿਆ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ . ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੇ ਸੰਭਾਵਿਤ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਕੈਲਕੂਲੇਟ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ ,ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕੋ ਵਜਾਹ ਕਰਕੇ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਦੁਰਘਟਨਾਵਾਂ ਦੇ ਖਦਸ਼ੇ ਹਨ , ਜਿੱਥੇ ਆਫ਼ਸਾਈਟ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਤੇ ਆਨਸਾਈਟ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇੱਕ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਾਰ ਇਹ ਸੀ :ਭੁਚਾਲ ਅਤੇ ਸੁਨਾਮੀ . ਸੋ ਅਸੀਂ ਅਗਿਆਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਾਂ , ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਐਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸੰਭਾਵਨਾ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ . ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਉਮੀਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਕਿ ਰੇਡਿਉ ਧਰਮਿਤਾ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਬੈਰੀਅਰ ਅਸਫਲ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ .”

ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਇੱਕ ਪਰਮਾਣੂ ਵਿਖੰਡਨ ਸੰਯੰਤਰ ਵਿੱਚ ਓਵਰਹੀਟਿੰਗ ਦੀਆਂ ਮੂਲ ਗੱਲਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ . “ਬਾਲਣ ਛੜਾਂ [ਜ਼ਿਰਕੋਨੀਅਮ ਮਿਸ਼ਰਤ ਧਾਤੁ ਪਹਿਰਾਵੇ ਵਿੱਚ ਲਿਪਟੀਆਂ ]ਲੰਮੀਆਂ ਯੂਰੇਨੀਅਮ ਛੜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ . ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬੇਲਨਾਕਾਰ ਸਰੂਪ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਵਿੱਚ ਚਿਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ . ਅਤੇ ਇਹ ਸਭ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ . ਜੇਕਰ ਪਾਣੀ ਬਾਲਣ ਦੇ ਪੱਧਰ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰਦਾ ਹੈ , ਤਾਂ ਤਾਪਮਾਨ ਉੱਤੇ ਜਾਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਰਾਵਾ ਫਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ , ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਖੰਡਨ ਉਤਪਾਦ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ . ਅਤੇ ਅੰਤ ਕੋਰ ਦਾ ਪਤਨ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਪਿਘਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਤਿੰਨ ਮੀਲ ਦੇ ਟਾਪੂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਹੀ ਹੋਇਆ ਹੈ , ਪਰ ਦਬਾਅ ਵਾਸਲ ਫੇਲ ਨਹੀਂ ਹੋਈ . . ”

ਅਮਰੀਕੀ ਪਰਮਾਣੂ ਰੈਗੂਲੇਟਰੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ( NRC ) ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਪੀਟਰ ਬਰੈਡਫੋਰਡ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿਹਾ , “ ਦੂਜੀ ਗੱਲ , ਹੁੰਦਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਰਾਵਾ ਜੋ ਟਿਊਬ ਦੇ ਐਨ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਾਫੀ ਉੱਚੇ ਤਾਪਮਾਨ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਅੰਤਰ ਕਿਰਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ. ਇਹ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਇੱਕ ਤੇਜ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਜੰਗਾਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ , ਜਿੱਥੇ ਜ਼ਿਰਕੋਨੀਅਮ ਜ਼ਿਰਕੋਨੀਅਮ ਆਕਸਾਇਡ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ . ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਸੰਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜਲਨਸ਼ੀਲ ਜਾਂ ਵਿਸਫੋਟਕ ਹੁੰਦੀ ਹੈ .ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਦਹਨ ਜਰੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਨਟੇਨਰ  ,ਜੋ ਅਕਰਮਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ,ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ,” ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਦੱਸਿਆ. “ਇਸ ਵਿੱਚ ਜਰਾ ਵੀ ਆਕਸੀਜਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ.ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕਨਟੇਨਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕਢਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ , ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਾਰੀ ਭਾਫ ਨਾਲ ਦਬਾਅ ਬਣਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ  ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਭਾਫ ਦੇ ਨਾਲ ਹਾਇਡਰੋਜਨ ਕਢਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਅਜਿਹੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਕਸੀਜਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ . ਅਤੇ ਇਹ ਹੈ ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਵਿਸਫੋਟ ਹੋ ਗਿਆ . ਬਰਗਸਨ ਨੇ ਮਾਰਕ BWR ਜਨਰਲ ਇਲੇਕਟਰਿਕ ਡਿਜਾਇਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਬਿਜਲੀ ਸੰਯੰਤਰ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ . “ਇਹ ਇੱਕ ਉੱਬਲਦੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਰਿਐਕਟਰ ਹੈ. ਇਹ ਇਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਾਣਿਜਕ ਰਿਐਕਟਰਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੇ ਡਿਜਾਇਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ . ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਪਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤੇਮਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ. ਹੋਰ ਰਿਐਕਟਰਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਵਿੱਚ , ਜੇਕਰ ਤੁਸੀ NRC ਅਧਿਅਨਾਂ ਤੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੋ , ਮੋਟੇ ਅਨੁਮਾਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ , ਇਹਦੀ ਕੋਰ ਹਾਨੀ ਦੀ ਆਵਿਰਤੀ ( ਇਹਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਬਾਲਣ ਦੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪਿਘਲ ਜਾਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ) ਮੁਕਾਬਲਤਨ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ . ਅਤੇ ਅੰਸ਼ਕ ਤੌਰ ਤੇ ਇਹਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਇਹਦੇ ਵਿੱਚ ਕੋਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਭੇਜਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਵਿਵਿਧ ਤਰੀਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ .ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਵਿਕਲਪ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ . ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਫ ਚਾਲਿਤ ਟਰਬਾਇਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋ ਕਰਨਾ. ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਫ ਚਾਲਿਤ ਟਰਬਾਇਨਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਣ ਲਈ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੋਈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ . ਐਪਰ ਅਜੇ ਵੀ ਵਾਲਵ ਅਤੇ ਕੰਟ੍ਰੋਲ ਕਾਰਜਾਂ ਲਈ ਬੈਟਰੀ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ . ——————————-

Posted in Uncategorized | Leave a comment

ਪੁੱਠੇ ਟੰਗਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਛੱਡ ਦਿਉ-ਭਗਵੰਤ ਮਾਨ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿਆਸੀ ਅਖਾੜਾ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੂਸ਼ਣਬਾਜ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹੇਠਲੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਾਡੇ ਲੀਡਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਬਾਰੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਰਤਦੇ ਨੇ ਕਿ 8-10 ਦਿਨ ਉਸ ਬਿਆਨ ਨੂੰ ਨਿੰਦਣ, ਮਾਫੀ ਮੰਗਵਾਉਣ ਜਾਂ ਸਹੀ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ‘ਚ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਨੇ। ਹੁਣ ਗੱਲ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਧੌਣ ਵੱਢਣ ਜਾਂ ਖੂੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਕੁਟਾਪਾ ਚਾੜ੍ਹਨ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਰਿਸਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਤੇ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਤੇ ਗਰੀਬੀ ਦੀਆਂ ਲਟਕਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ? ਕੀ ਪੁੱਠੇ ਟੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਕਰਜ਼ੇ ਦੇ ਬੋਝ ਕਾਰਨ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਫਾਹੇ ਟੰਗੀਆਂ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਫ਼ਿਕਰ ਨਹੀਂ? ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਕਿੰਨੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਕਾਂਗਰਸ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੋਣਾਂ ‘ਪੁੱਠੇ ਟੰਗਣ ਜਾਂ ਲੰਮੇ ਪਾਉਣ’ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ‘ਤੇ ਲੜ ਰਹੀ ਐ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਸਰਕਾਰ ਬਣਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਂਗਰਸ ਦੇ 26 ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਕਰਾਂ ‘ਤੇ ਪਰਚੇ ਦਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਸਾਬ ਬਰਾਬਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ ਪਰ ਮੈਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇ ਸਰਕਾਰ ਸਿਰਫ਼ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਬਣ ਰਹੀ ਐ ਤਾਂ ਬਾਕੀ 3 ਕਰੋੜ ਕਿੱਥੇ ਜਾਣਗੇ? ਬਿਹਤਰ ਹੋਵੇ ਕਿ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾਈ ਸਕੀਮਾਂ, ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮਿਆਰ ਨੂੰ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ ਦੇ ਕਦਮ ਜਾਂ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਰਹੀ ਜਵਾਨੀ-ਕਿਸਾਨੀ ਦੇ ਮੁੱਦੇ ਆਪਣੇ ਏਜੰਡੇ ‘ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਆਉਣ ਕਿਉਂਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ‘ਭਾਸ਼ਣ’ ਨਾਲੋਂ ‘ਰਾਸ਼ਨ’ ਦੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਦੂਸ਼ਣਬਾਜ਼ੀ ਦੀ ਇਸ ਹਿੰਸਕ ਭਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਰੈਲੀਆਂ ‘ਚ ਮੁਹਰਲੀਆਂ ਕੁਰਸੀਆਂ ‘ਤੇ ਬੈਠੇ ਸਮਰਥਕ ਹੀ ਨਾਅਰੇਬਾਜ਼ੀ ਕਰਦੇ ਨੇ, ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਕੋਈ ਲੈਣਾ-ਦੇਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਮ ਆਦਮੀ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਪੇਟ ਪਾਲਣ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ‘ਚ ਹੀ ਘਿਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਗਰਦਨਾਂ ਜਾਂ ਪੁੱਠੇ ਟੰਗਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਾਡੇ ਰਾਜਨੇਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀਆਂ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਿਹੜੀ ਭਲਾਈ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਨੇ। ਬਿਹਾਰ ‘ਚ ਲਾਲੂ ਯਾਦਵ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਡੋਜ਼ਰ ਨਾਲ ਕੁਚਲਣ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਬਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਸੀ ਕਿ ‘ਜਬ ਤੱਕ ਸਮੋਸੇ ਮੇਂ ਆਲੂ ਰਹੇਗਾ ਤਬ ਤੱਕ ਬਿਹਾਰ ਮੇਂ ਲਾਲੂ ਰਹੇਗਾ।’ ਪਰ ਹੰਕਾਰ ਵਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਹਸ਼ਰ ਅਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸਮੋਸੇ ‘ਚ ਆਲੂ ਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਬਿਹਾਰ ‘ਚ ਲਾਲੂ ਕਿਤੇ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ‘ਚ ਸਿਆਸਤ ਦਾ ਅਪਰਾਧੀਕਰਨ ਤੇ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦਾ ਸਿਆਸੀਕਰਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਮ ਜਨਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮੰਦਭਾਗਾ ਹੈ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਪੁੱਠੇ ਟੰਗਣ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚੱਕੀ ਦੇ ਪੁੜਾਂ ‘ਚ ਪਿਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਡਿਗਰੀਆਂ ਹੱਥਾਂ ‘ਚ ਫੜ ਕੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਠੋਕਰਾਂ ਖਾ ਰਹੇ ਨੇ ਜਾਂ ਟੈਂਕੀਆਂ ‘ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਨੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਰੀਬ-ਅਮੀਰ ਮੁਲਕ ‘ਚ ਜਾਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਨੇ, ਫਿਰ ਸਾਡਾ ਰੰਗਲਾ ਪੰਜਾਬ ਸਿਰਫ਼ ਗੀਤਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮੈਂ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਬਾਰੇ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਗਾਇਕ ਪਸਤੌਲਾਂ, ਬੰਦੂਕਾਂ ਵਾਲੇ ਗੀਤ ਗਾ ਰਹੇ ਨੇ ਪਰ ਹੁਣ ਤਾਂ ਸਾਡੇ ‘ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੇ’ ਨੇਤਾ ਵੀ ਤਲਵਾਰਾਂ-ਖੂੰਡਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਨੇ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਕਿੰਨਾ ਚਿਰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਚੀ ਮਿੱਟੀ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਨੇਤਾ ਜੀ ਵੀ ਸੁਣ ਲੈਣ ਕਿ ‘ਹਰ ਅੰਧੇਰੀ ਰਾਤ ਕੀ ਏਕ ਸੁਭਾ ਹੋਤੀ ਹੈ’…। ਹੁਣ ਉਹ ਜ਼ਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਇਕ ਲਾਣੇਦਾਰ ਦੇ ਕਹਿਣ ‘ਤੇ ਸਾਰੇ ਟੱਬਰ ਦੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਭੁਗਤ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸੀ ਬਲਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਲਾਣੇਦਾਰ ਦੀ ਵੋਟ ਵੀ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਆਪਣੇ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਪਵਾਉਂਦੀ ਐ। ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਬਲਿਕ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰਬਾਜ਼ੀ ਤੇ ਪੁੱਠੇ ਟੰਗਣ ਵਾਲੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਛੱਡ ਕੇ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਵੋਟਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਤੇ ਇਛਾਵਾਂ ਮੁਤਾਬਿਕ ਚੱਲਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਾਇੰਸ ਕਹਿੰਦੀ ਐ ਕਿ ਜੀਭ ‘ਤੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੱਟ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਐ ਪਰ ਸਿਆਣੇ ਕਹਿੰਦੇ ਨੇ ਕਿ ਓਸੇ ਜ਼ੁਬਾਨ ਨਾਲ ਬੋਲ ਕੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ‘ਗੱਲ ਕਹਿੰਦੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੂੰਹੋਂ ਕੱਢ ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪਿੰਡੋਂ ਕੱਢਾਂਗੀ।’

Posted in ਵਾਰਤਿਕ | Leave a comment

ਇੱਕ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਐਕਟਰ ਓਮ ਪੁਰੀ ਦੇ ਨਾਲ

 

 

ਇਸ ਵਾਰ ਮੁਲਾਕ਼ਾਤ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਹਨ ਜੋ ਟੈਲੇਂਟ ਅਤੇ ਸਟਾਰਡਮ ਦਾ ਖੂਬਸੂਰਤ ਮਿਸ਼ਰਣ  ਹਨ .  ਜੀ ਹਾਂ ਇਸ ਵਾਰ ਸਾਡੇ ਮਹਿਮਾਨ ਹਨ ਸੁਪਰ ਐਕਟਰ ਓਮ ਪੁਰੀ  .

 

-ਜਦੋਂ ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਫ ਸੁਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ,  ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਹੁਣ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਐਕਟਰ ਹਾਂ ?

 

ਨਹੀਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ,  ਆਪਣੀ ਤਾਰੀਫ ਸੁਣਕੇ ਅੱਛਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ .  ਇਹ ਸੁਭਾਵਕ ਹੈ .  ਕਿਸੇ ਦੀ ਤਾਰੀਫ ਹੋਵੇ  ਅਤੇ ਉਹ ਸਵੀਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬਦਤਮੀਜ਼ੀ ਹੋਵੇਗੀ .

 

 

-ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਨਣ ਲਈ ਓਮਪੁਰੀ ਨੇ ਕਿੰਨੀ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ ?

 

ਮਿਹਨਤ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕੀਤੀ ਹੈ .  ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਨੇਸ਼ਨਲ ਸਕੂਲ ਡਰਾਮਾ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ .  ਇੱਕ ਸਾਲ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਫਰੀਲਾਸਿੰਗ ਕੀਤੀ .  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਦੋ ਸਾਲ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਵਿੱਚ ਰਿਹਾ .  1976 ਵਿੱਚ ਮੁੰਬਈ ਗਿਆ ਅਤੇ 1981 ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ਆਕਰੋਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਮਿਲੀ .  ਤੁਸੀਂ  ਆਪ ਹੀ ਵੇਖ ਲਓ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਸਾਲ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਹੈ .  ਹਾਲਾਂਕਿ ਮੈਨੂੰ ਇਸਦਾ ਕੋਈ ਅਫਸੋਸ ਨਹੀਂ ਹੈ .

 

ਦਰਅਸਲ ,  ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬੰਬੇ ਗਏ ਸਾਂ ਤਾਂ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪਹਿਚਾਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ,  ਲੇਕਿਨ ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਖਿਆਲ ਵਿੱਚ ਕੋਈ 150 ਐਕਟਰ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਤੋਂ ਹਨ  ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਛੇਤੀ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਈ ਹੈ .

 

 

ਓਮ ਪੁਰੀ  ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ

ਦੋਨਾਂ ਨੇ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਅਭਿਨਏ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ

 

ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਅਤੇ ਪੂਨਾ ਫਿਲਮ ਇੰਸਟੀਚਿਊਟ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲੀ ਤਾਂ ਪੁੱਛ ਲਵਾਂ  ਕਿ ਕੀ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਸੰਸਥਾਨਾਂ  ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਸੀ ?

 

ਨਹੀਂ ,  ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਸੀ .  ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਨਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖ ਪਹਿਚਾਣ ਸੀ ਅਤੇ ਹੈ .  ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਫਿਲਮ  ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਗਿਆ ਅਤੇ  ਇਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਰਾਠੀ ,  ਬੰਗਾਲੀ ਥਿਏਟਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਥਿਏਟਰ ਪ੍ਰੋਫੇਸ਼ਨਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ .

 

-ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੈ ,  ਜਦੋਂ ਕਿ ਹਿੰਦੀ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਤੋਂ ਇੱਕ  ਕਵੀ ,  ਲੇਖਕ ,  ਸਾਹਿਤਕਾਰ ,  ਕਲਾਕਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ?

 

ਠੀਕ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਥਿਏਟਰ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਹੀਂ ਰਹੀ .  ਮਸਲਨ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਭੰਡ ,  ਮਰਾਸੀ .  ਲੇਕਿਨ ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਥਿਏਟਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ .

 

-ਤੁਹਾਡੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਗਾਨੇ ?

 

ਕਿਸ਼ੋਰ ਕੁਮਾਰ ਦਾ ਗਾਇਆ ਗਾਨਾ ‘ਆ ਚੱਲ  ਕੇ ਤੁਝੇ  ਮੈਂ ਲੇਕੇ ਚਲੂੰ  ਏਕ ਐਸੇ  ਗਗਨ  ਕੇ  ਤਲੇ’ .  ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ ਮਣੀਰਤਨਮ ਦੀ ਫਿਲਮ ਦਾ ਗਾਨਾ ‘ਛੋਟੀ ਸੀ ਆਸ .  .  . ’ .  ਨਾਲ ਹੀ ‘ਹਮ ਦੋਨੋਂ ’ ਫਿਲਮ ਕਾ ਗਾਨਾ ‘ਹਰ ਫਿਕਰ ਕੋ ਧੁਏਂ ਮੇਂ ਉਡਾਤਾ  ਚਲਾ ਗਿਆ’ ,  ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਗਾਨਾ ‘ਜੋਗੀ ਹਮ ਤੋ ਲੂਟ ਗਏ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰ ਮੇਂ ’ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪਸੰਦ ਹੈ .

 

-ਅੱਛਾ ,  ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਕਦੋਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ ਕਿ ਐਕਟਰ ਬਨਣਾ ਹੈ ?

 

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤਾਂ ਫੌਜ ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ,  ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਦੋ ਛੋਟੇ – ਛੋਟੇ ਡਰਾਮੇ ਕੀਤੇ ਸਨ .  ਲੇਕਿਨ ਕਾਲਜ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਗੰਭੀਰ  ਹੋ ਗਿਆ .  ਉੱਥੇ ਜੋ ਡਰਾਮਾ ਕੀਤੇ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਮਿਲੀ .  ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ  ਦੇ ਯੂਥ ਫੈਸਟੀਵਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ ਉੱਥੇ ਜੱਜ  ਹਰਪਾਲ ਟਿਵਾਣਾ ਅਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਬੀਨਾ ਸੀ .  ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਥਿਏਟਰ ਪੰਜਾਬ ਕਲਾ ਰੰਗ ਮੰਚ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸਤਾਵ ਦਿੱਤਾ .

 

ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਲੈਬ ਅਸਿਸਟੇਂਟ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਈਵਨਿੰਗ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ .

 

ਅਸੀਂ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ,  ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ  ਸਥਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਰਾਮੇ ਲਈ ਜਾਂਦੇ ਸਾਂ .  ਮੈਂ ਇਸ ਗਰੁਪ  ਦੇ ਨਾਲ ਢਾਈ ਸਾਲ ਰਿਹਾ .  ਫਿਰ ਮੈਨੂੰ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ .  ਮੈਂ ਆਵੇਦਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸੀਲੈਕਸ਼ਨ ਵੀ ਹੋ ਗਿਆ .

 

-ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਆਕਰੋਸ਼ ਅਤੇ ਅਰਧਸਤਿਆ  .  ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਫਿਲਮਾਂ ਸੀ .  ਉਸ ਸਮੇਂ ਐਂਗਰੀ ਯੰਗਮੈਨ ਦਾ ਦੌਰ ਵੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ .  ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ,  ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਸਭ ?

 

ਵੇਖੋ ਅਜਿਹਾ ਤਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਨ ਸਾਹਿਬ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚਾਕਲੇਟੀ ਨਹੀਂ ਹੈ .

 

-ਲੇਕਿਨ ਮਾਫ ਕਰਨਾ ਜੀ .  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਮੁਕ਼ਾਬਲੇ ਤੁਹਾਡਾ ਚਿਹਰਾ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਚਾਕਲੇਟੀ ਹੈ .

 

ਬਿਲਕੁੱਲ .  ਇਹ ਠੀਕ ਗੱਲ ਹੈ .  ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ .  ਸ਼ੇਖ ਮੁਖਤਾਰ  ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੇਚਕ  ਦੇ ਦਾਗ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ‘ਬੀ’ ਗਰੇਡ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀਰੋ ਹੁੰਦੇ ਸਨ .  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਚਲੇ ਗਏ .­­

 

-ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡਾ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਕੌਣ ਸੀ ?

 

ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਦਿਲੀਪ ਕੁਮਾਰ  ,  ਬਲਰਾਜ ਸਾਹਿਨੀ  ,  ਮੋਤੀਲਾਲ ,  ਵਹੀਦਾ ਰਹਿਮਾਨ  ਦੇ ਭਗਤ ਸਾਂ .  ਐਸਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ  ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ,  ਲੇਕਿਨ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਫਿਲਮ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ  ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਬਣਾਉਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਨਕਲ  ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਹੈ .

 

-ਅਰਧਸਤਿਆ ,  ਆਕਰੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਫਿਲਮ ਕੌਣ ਸੀ ?

 

ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ .  ਅਰਧਸਤਿਆ ਮੈਂ ਇਸ ਲਈ  ਚੁਣਾਗਾ  ਕਿ ਉਹ ਜਿਆਦਾ ਲੋਕਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੀ .  ਅਰਧਸਤਿਆ ਸਿਰਫ ਮੱਧ ,  ਉੱਚ ਮੱਧ ਵਰਗ ਤੱਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੀ ਸਗੋਂ ਕਾਮਕਾਜੀ ਵਰਗ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ .  ਇਸ ਫਿਲਮ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਭੁਲੇਖਾ ਤੋੜਿਆ ਕਿ ਕਾਮਕਾਜੀ ਤਬਕਾ ਸਿਰਫ ਗਾਉਣ – ਵਜਾਉਣ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ .

 

-ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਆਰਟ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀ ਕਿਵੇਂ ਫਿਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ?

 

ਮੈਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ .  ਉੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਗਹਿਰਾ ਅਧਿਆਪਨ ਮਿਲਿਆ .  ਦਰਅਸਲ ,  ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਕਰੋਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲਗਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਛਵੀ ‘ਗੰਭੀਰ’ ਕਲਾਕਾਰ ਦੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ .  ਤੰਗਹਾਲੀ  ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮੈਂ ਇਸ ਛਵੀ ਨੂੰ ਤੋੜਨ ਲਈ ਇੱਕ ਡਰਾਮਾ ‘ਬਿੱਛੂ’ ਕੀਤਾ .  ਅਸੀਂ ਇਸਦੇ 70 – 75 ਸ਼ੋ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਫਲ ਰਿਹਾ .  ਇਸ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਗੰਭੀਰ  ਹੀ ਨਹੀ ਹਾਸ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ .  ਇਹ ਡਰਾਮਾ ਦੇਖਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਹੀ ਕੁੰਦਨਸ਼ਾਹ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ‘ਜਾਨੇ ਵੀ ਦੋ ਯਾਰੋ’ ਦਾ ਰੋਲ ਦਿੱਤਾ .

 

‘ਜਾਨੇ ਵੀ ਦੋ ਯਾਰੋ’  ਦੇ ਬਨਣ  ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਦਾ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ ?

 

ਉਸਦਾ ਬਜਟ ਬਹੁਤ ਨਲਾਇਕ ਸੀ .  ਫਿਲਮ ਦਾ ਬਜਟ ਨੌਂ ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ 5 , 000 ਰੁਪਏ ਮਿਲੇ ਸਨ .  ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ 12 ਹਜਾਰ ਮਿਲੇ ਸਨ .  ਖਾਣਾ ਡਾਇਰੇਕਟਰ  ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਸੀ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਬਾਈ ਰੱਖ ਲਈ ਸੀ .  ਰੋਜ ਕੱਦੂ ਦੀ ਸਬਜੀ ਅਤੇ ਮੂੰਗ ਦੀ ਦਾਲ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਵੀ ਇਹੀ .

ਲੇਕਿਨ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਮਜਾ ਆਇਆ .  ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪ੍ਰਤੀਭਾਵਾਂ ਉਸ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਸੀ .

 

-ਜਾਨੇ  ਵੀ  ਦੇ ਯਾਰੋ ਨੂੰ ਬਣੇ 20 ਸਾਲ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਹੋ ਗਏ .  ਉਸ ਵਰਗੀ ਫਿਲਮ ਫਿਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬਣੀ ?

 

ਇਸਦਾ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਅਫਸੋਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਰਾਜਨੀਤੀ ,  ਮੇਡੀਕਲ ਖੇਤਰ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ .  ਇੱਕ ਧਾਰਾਵਾਹਿਕ ਬਣਿਆ ਸੀ ਕੱਕਾ ਜੀ ਕਹਿਨ .  ਲੇਕਿਨ ਅਸੀਂ ਉਸਦੇ ਸਿਰਫ 13 ਏਪੀਸੋਡ ਹੀ ਬਣਾ ਸਕੇ .  ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੱਗੇ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ .  ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ ਕਿਸੇ ਨੇਤਾ ਦੀ ਦੁਮ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ .

 

-ਤੁਸੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਮ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਵੀ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋ ?

 

ਅਸੀਂ ਠੀਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦੁਮ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ .

 

-ਤੁਸੀਂ ਹਾਲੀਵੁਡ ,  ਬਾਲੀਵੁਡ ਤਮਾਮ ਜਗ੍ਹਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ .  ਤੁਸੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵੀ ਦੇਸੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਲੈਂਦੇ ਹੋ .  ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਹੋਈ ?

 

ਦੇਸੀ ਸਟਾਇਲ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਮੈਂ ਨਗਰਪਾਲਿਕਾ  ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹਾਂ ,  ਕਾਂਵੇਂਟ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ .  ਰਹੀ ਗੱਲ ਸ਼ੁਰੁਆਤ ਦੀ ਤਾਂ 1981 ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬਰਿਟੀਸ਼ ਟੇਲੀਵਿਜਨ ਸੀਰਿਅਲ ਬਣਿਆ ਸੀ ‘ਜਵੈਲ ਇਨ ਦ ਕਰਾਉਨ’ .  ਜੈਨਿਫਰ ਕਪੂਰ  ਨੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਸੁਝਾਇਆ ਸੀ .  ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ .

 

ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਪੰਜ – ਛੇ ਸਾਲ ਦਾ ਲੰਮਾ ਅੰਤਰਾਲ .  ਫਿਰ ਦੀਪਾ ਮੇਹਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਫਿਲਮ ‘ਸੈਮ ਐਂਡ ਮੀ’ ਵਿੱਚ ਲਿਆ .  1990 ਵਿੱਚ ‘ਸਿਟੀ ਆਫ ਜਵਾਏ’ ਆਈ .  ਇਸ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਖ਼ੂਬ ਤਾਰੀਫ ਹੋਈ .  ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧੀਆਂ .  ਮਾਈ ਸੰਨ ਦ ਫੈਨੇਟਿਕ ,  ਈਸਟ ਇਜ ਈਸਟ ,  ਵੂਲਫ ,  ਚਾਰਲੀ ਵਿਲਸਨ ਵਾਰ ਵਰਗੀ ਫਿਲਮਾਂ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੀ .  ‘ਚਾਰਲੀ ਵਿਲਸਨ ਵਾਰ’ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜਿਆ ਉਲ ਹੱਕ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਕੀਤੀ .

 

-ਜਿਆ ਉਲ ਹਕ਼  ,  ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ?

 

ਜੀ ਹਾਂ .  ਹਾਲਾਂਕਿ ਫਿਲਮ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਦੋ ਹੀ ਸੀਨ ਸਨ .  ਇਹ ਫਿਲਮ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੱਦ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਰੂਸੀ ਫੌਜੀ ਸਨ ਅਤੇ  ਅਮਰੀਕਾ ਛਟਪਟਾ ਰਿਹਾ ਸੀ .  ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਜਿਆ ਉਲ ਹੱਕ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿੱਚ ਲਿਆ ਸੀ .  ਜਿਆ ਉਲ ਹੱਕ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀਆਂ  ਨਾਲ  ਸੌਦੇਬਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ ਸੀ ਕਿ ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਪੈਸਾ ਸਾਡੇ ਮਾਰਫ਼ਤ ਜਾਵੇਗਾ .  ਇੱਕ ਹੋਰ ਸੀਨ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜਿਆ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ .

 

ਦਰਅਸਲ ,  ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਫਿਲਮ ਲਈ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ,  ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਮਾਇਕ ਨਿਕਲਸਨ ਨੇ ਖੁਦ ਆਪ ਮੈਨੂੰ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਨਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ .

 

 

 

 

-ਹਿੰਦੀ ਸਿਨੇਮਾ ,  ਹਾਲੀਵੁਡ ਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਤੁਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ .  ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਨਜਰੀਆ ਹੈ ?

 

ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਹ ਬੁਰੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ,  ਲੇਕਿਨ ਸਾਡੇ ਮੁਕ਼ਾਬਲੇ ਚੰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਆਦਾ ਹੈ .  ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ‘ਤਾਰੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ’ ,  ‘ਹੱਲਾ ਬੋਲ’ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਹਨ .  ਪਿਛਲੇ ਛੇ ਮਹੀਨੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਚੰਗੀਆਂ ਲੱਗੀਆਂ  .

 

-ਚਕ  ਦੇ ਇੰਡਿਆ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੀ ?

 

ਇਹ ਫਿਲਮ ਵੀ ਚੰਗੀ ਸੀ .

 

-ਹਾਲੀਵੁਡ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਐਕਟਰ ?

 

ਜਦੋਂ ਕਾਲਜ ਵਿੱਚ ਸਾਂ ਤਾਂ ਜਿਆਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫਿਲਮਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀਆਂ ,  ਲੇਕਿਨ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਵਿੱਚ ਆਉਣ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਹਾਲੀਵੁਡ ਦੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਦੇਖਣ ਲੱਗੇ ਸਾਂ.  ਮੇਰੇ ਪਸੰਦੀਦਾ ਐਕਟਰ ਏਲਗੀਨਸ ਰਹੇ ਹਨ .  ਉਸਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਐਕਟਰ  ਦੇ ਲਿਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਬਿਹਤਰੀਨ ਸੀ .

­­­­­­­

ਉਂਜ ਤਾਂ ਮਾਰਲਿਨ ਬਰਾਂਡਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਵੀ ਅੱਛੀ  ਸੀ ,  ਲੇਕਿਨ ਏਲਗੀਨਸ ਮੰਗਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਦੋਨ੍ਹੋਂ ਕਿਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬਿਹਤਰੀਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਸਕਦੇ ਸਨ ,  ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਾਰਲਿਨ ਬਰਾਂਡਾਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਗਤੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿੱਚ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਸਨ .  ਐਕਟਰ ਦਾ ਸਰੀਰ ਉਸਦਾ ਇੰਸਟਰੂਮੇਂਟ ਹੈ .  ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ .

 

-ਤੁਸੀ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਹੋਗੇ .  ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਅਭਿਨੇ ਸੁਭਾਵਕ ਅਤੇ ਆਸਾਨ ਹੈ ਜਾਂ ਫਿਰ ਮਿਹਨਤ ?

 

ਕੁੱਝ ਕਿਰਦਾਰ ਅਜਿਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ,  ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਇੱਤੇਫਾਕ ਰੱਖਦੇ ਹਨ .  ਲੇਕਿਨ ਜੋ ਕਿਰਦਾਰ ਸ਼ਖਸੀਅਤ  ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਹੋਣ ਉਨ੍ਹਾਂਨੂੰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ .

 

-ਤੁਹਾਡੀ ਖ਼ੁਦ ਦੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਹੈ ?

 

ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਮ ਇਨਸਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ .  ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਸਖ਼ਤ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜਰਿਆ ,  ਲੇਕਿਨ ਜਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਕੀਤੀ .  ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਇਹ ਰਹੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂ ਲੇਕਿਨ ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਕੇ ਨਹੀਂ .  ਭਾਵੁਕ ਹਾਂ .  ਅਖ਼ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ .  ਤੁਸੀ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦਰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕੋਂ  ਤਦ ਹੀ ਕਿਰਦਾਰਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਨਿਆਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ .

 

-ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਫਿਲਮੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਗਲਵਢ  ਕੰਪੀਟੀਸ਼ਨ ਹੈ .  ਤਾਂ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਦਾ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਖਾਮਿਆਜਾ ਭੁਗਤਿਆ ਹੈ ?

 

ਨਹੀਂ ,  ਮੈਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ  ਕਿ ਕੋਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਰੱਖਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ .  ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀ ਕੋਈ ਕਿਰਦਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੂਜੇ  ਦੇ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ .  ਜਿਵੇਂ ਨਸੀਰ ਨੇ ਫਿਲਮ ‘ਸ਼ੋਧ’ ਲਈ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਫਿਲਮ ਮੇਰੇ ਹਿੱਸੇ ਆਈ .  ਫਿਰ ਮੈਂ ਨਸੀਰ ਨੂੰ ਫੋਨ ਕਰਕੇ ਧੰਨਵਾਦ ਦਿੱਤਾ .

 

ਦੂਜਾ ਮੈਂ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਅਮਿਤਾਭ  ਦੇ ਨਾਲ ‘ਦੇਵ’ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ 25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ .  ਇਸ ਤੇ ਅਮਿਤਾਭ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ 25 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ .  ਤੱਦ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ‘ਅਰਧਸਤਿਆ’ ਲਈ ਮਨਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ,  ਜੋ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ ਨਿਹਲਾਨੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ .

 

-ਨਸੀਰੁੱਦੀਨ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਤੁਸੀ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਐਕਟਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋ ?

ਉਹ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਐਕਟਰ ਹੈ .  ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੁਲਣਾ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਉਹ ਜਿਆਦਾ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ .  ਅਸੀਂ ਦੋਨਾਂ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਸ਼ਾਇਦ ਥੋੜ੍ਹਾ ਭਾਵੁਕ ਹਾਂ ਅਤੇ ਨਸੀਰ ਜਿਆਦਾ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ .

 

-ਨਸੀਰ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਪ੍ਰਤੀਦਵੰਦਵਿਤਾ ?

 

ਬਿਲਕੁੱਲ ਨਹੀਂ .  ਨਸੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾੱਜੁਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ 1970 ਤੋਂ ਇੱਕ ਸਾਥ ਕੰਮ ਰਹੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਇੱਕ – ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਾਂ .  ਇਸਬ ਲਈ ਸ਼ਾਇਦ ਇੰਡਸਟਰੀ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ  ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ .

 

ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਕਿਰਦਾਰ ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਵੇ .  ਕੀ ਅਰਧਸਤਿਆ ,  ਆਕਰੋਸ਼  ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤ  ਦੇ ਨਜਦੀਕ ਹਨ ?

 

ਹਾਂ ,  ਉਸ ਵਕਤ ਸੀ .  ਮੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ,  ਅਸਮਾਨਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਬਹੁਤ ਰੋਸ ਸੀ .  ਅਖਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਤਕਲੀਫ ਹੁੰਦੀ ਸੀ .  ਅੱਜ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ,  ਲੇਕਿਨ ਤੱਦ ਖੂਨ ਵੀ ਗਰਮ ਸੀ .  ਹੁਣ ਕੁੱਝ ਬਦਲ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ .  ਜੇਸਿਕਾ ਲਾਲ ਦਾ ਹੀ ਮਾਮਲਾ ਲਉ ,  ਉਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਆਰੋਪੀ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ,  ਲੇਕਿਨ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਵਾਜ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁੜੀ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਮਿਲਿਆ .

 

-ਸ਼ਾਹਰੁਖ ਖ਼ਾਨ  ਜਾਂ ਅਮਿਤਾਭ ਬੱਚਨ  ?

 

ਦੋਨੋਂ  ਸਟਾਰ ਹਨ .  ਲੇਕਿਨ ਫਰਕ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਮਿਤਾਭ ਬਹੁਮੁਖੀ ਐਕਟਰ ਹਨ ,  ਸ਼ਾਹਰੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ .  ਸ਼ਾਹਰੁੱਖ਼ ਬਹੁਤ ਚੰਗੇ ਡਾਂਸਰ ਹਨ ,  ਅਮਿਤਾਭ ਡਾਂਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਇਦ ਸ਼ਾਹਰੁੱਖ ਤੋਂ ਘੱਟ ਪੈਣਗੇ .  ਲੇਕਿਨ ਅਮਿਤਾਭ ਬਿਹਤਰੀਨ ਐਕਟਰ ਹਨ ਅਤੇ ਆਰਟ ਫਿਲਮਾਂ ਵੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ .

 

-ਦਲੀਪ ,  ਨਸੀਰ ,  ਅਮਿਤਾਭ ਨੂੰ ਛੱਡਕੇ ਅਤੇ ਕੋਈ ਤੁਹਾਡਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਐਕਟਰ ?

 

ਮੈਂ ਆਮਿਰ ਖ਼ਾਨ  ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ .  ਸਿਰਫ ਅਭਿਨੇ ਲਈ ਨਹੀਂ .  ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਲਈ ਮੌਕੇ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ .  ਇਹ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ .  ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ ਜੋ ਮੌਕੇ ਦਾ ਇੰਤਜਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ,  ਮੌਕੇ ਝੱਪਟ ਲੈਂਦੇ ਹਨ .  ਇਸ ਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਵਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਨੀ  ਪਈ ਹੈ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ .  ਉਹ ਸਿਰਫ ਪੈਸਿਆਂ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਫਿਲਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੁਨਿੰਦਾ ਫਿਲਮਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ .  ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਹਾਂ .

 

-ਅਸੀਂ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਲ – ਸੂਰਤ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਸੀ .  ਕੀ ਕਦੇ ਇਸਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕੁੱਝ ਖਿਆਲ ?

 

 

ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਚਿਹਰਾ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੋਟੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ  ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਜ ਹੈ

1978 – 79 ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਇੱਕ ਸਾਹਿਬਾ ਸੀ ਪਰਲ ਪਦਮਸੀ .  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੋ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਪਲਾਸਟਿਕ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ .  ਤੱਦ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਪਲਾਸਟਿਕ ਸਰਜਰੀ ਕਰਾ ਸਕਦਾ ਹਾਂ .  ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿਓ .  ਲੇਕਿਨ ਮੈਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਚਿਹਰਾ ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੋਟੀ ਨੱਕ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ  ਦੇ ਛੇਦਾਂ ਉੱਤੇ ਨਾਜ ਹੈ .

 

ਇੱਕ ਦਿਲਚਸਪ ਘਟਨਾ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਮਹਿਮੂਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੰਟਰਵਯੂ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਸੀ .  .  .  . ਯਾਰ ਇੱਕ ਉਹ ਐਕਟਰ ਹੈ .  . ਕੀ ਨਾਮ ਹੈ ਉਸਦਾ .  .  .  . ਜਿਸਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਇੱਕ ਕਿੱਲੋ ਕੀਮਾ ਵੀ ਭਰੋ ਤਾਂ ਵੀ ਖੱਡੇ ਨਹੀਂ ਭਰਨਗੇ ,  ਲੇਕਿਨ ਕੀ ਐਕਟਰ ਹੈ ਯਾਰ .  .  .  .  .

 

-ਕੀ ਇਹ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਪੱਧਰ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਰੰਪਰਕ ਚਿਹਰੇ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਹਟਕੇ ਚਿਹਰਾ ਅੱਛਾ ਲੱਗਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ?

 

ਜੀ .  .  . ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਾਂਗਾ ਕਿ ਮੈਂ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹਾਂ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ .  ਮੇਰੀਆਂ ਕਈ ਮਹਿਲਾ ਮਿੱਤਰ ਹਨ ,  ਜੋ ਕਾਫ਼ੀ ਖੂਬਸੂਰਤ ਹਨ .  ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਆਪਣੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਕਾਫ਼ੀ ਹੌਸਲਾ ਮਿਲਿਆ .  ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾਵਾਂ ਜਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਕੁੱਝ ਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ .

 

-ਇੰਨੀ ਦਮਦਾਰ ਅਵਾਜ ਦਾ ਰਾਜ ਕੀ ਹੈ ?

 

ਵੇਖੋ ਇਹ ਇੱਕ ਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਦੇਨ ਹੈ .  ਅਵਾਜ ਨੂੰ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ ਨੇ ਸੰਵਾਰਿਆ .  ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਸੰਗੀਤ ਦਾ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ .  ਸਾਨੂੰ ਗਾਣਾ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ .  ਮੈਂ ਅਤੇ ਨਸੀਰ ਬੇਸੁਰੇ ਸਾਂ ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਚਿੜਦੇ  ਸਨ .  ਲੇਕਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਗਾਇਕ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ,  ਸਗੋਂ ਅਵਾਜ ਵਿੱਚ ਰੇਂਜ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ .  ਫਿਰ ਮੈਂ ਖੁਦ ਆਪ ਵੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ .

 

ਮੈਂ ਐੱਨ ਐੱਸ ਡੀ  ਦੇ ਓਪਨ ਥਿਏਟਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੰਬੇ – ਲੰਬੇ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇ ਕੇ ਰੇਂਜ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ .  ਇਹ ਠੀਕ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੀ ਅਵਾਜ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ  ਹੈ .  ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ .

ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਹਡਸਨ ਵਿੱਚ ਇਸਮਾਇਲ ਮਰਚੇਂਟ  ਦੇ ਠਹਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੀ .  ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਅਤੇ ਰੁਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ .  ਮੈਂ ਟਿਕਟ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਵਧਵਾਉਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਨਿਊਯਾਰਕ ਏਅਰਪੋਰਟ ਫੋਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਕੁੜੀ ਨੇ ਫੋਨ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਅਵਾਜ ਸੁਣਨ  ਦੇ ਬਾਅਦ ਕਿਹਾ ਕਿ ਓਮ ਪੁਰੀ ਜੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ‘ਈਸਟ ਇਜ ਈਸਟ’ ਅਤੇ ‘ਸਿਟੀ ਆਫ ਜਵਾਏ’ ਵੀ ਵੇਖੀ ਹੈ .  ਤੁਹਾਡੀ ਅਵਾਜ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਹੈ .

 

ਉਸਨੇ ਸਿਰਫ ਇੰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ .  ਸਾਡੀ ਬਿਜਨੇਸ ਕਲਾਸ ਦੀ ਟਿਕਟ ਸੀ ,  ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਬਿਜਨੇਸ ਕਾਊਂਟਰ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਚਲਾ ਕਿ ਸਾਡੀ ਟਿਕਟ ਅਪਗਰੇਡ ਕਰ ਪਹਿਲੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ.  -ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ  ਹੋ .  ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਓਮਪੁਰੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁਣਗੇ ?

 

ਮੈਂ ਅੱਛਾ ਤੋਂ ਅੱਛਾ ਕਿਰਦਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਵਾਂਗਾ .  ਮੈਂ ਆਕਰੋਸ਼ ,  ਅਰਧਸਤਿਆ ,  ਠੋਕਰ ,  ਦਰੋਹਕਾਲ ਵਰਗੀਆਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ .  ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦਿੰਦਾ ਹੈ .  ਉਮੀਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਫਿਲਮਾਂ ਫਿਰ ਬਨਣ ਲੱਗਣ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲੇ .

 

-ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ .  ਹੁਣ ਤਾਂ ਪੈਸਾ ਹੈ .  ਵੱਡਾ ਕੈਨਵਾਸ ਹੈ ?

 

ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਫਿਲਮਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ .  ਛੋਟੀਆਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀਆਂ  ਫਿਲਮ ਲਈ ਵੀ ਤਿੰਨ – ਚਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫਿਲਮਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅਖਬਾਰ ਦਾ ਸੰਪਾਦਕੀ .  ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਹੈਡਲਾਈਨ ਸਾਰੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ,  ਲੇਕਿਨ ਸੰਪਾਦਕੀ ਕੋਈ – ਕੋਈ .  ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸੰਪਾਦਕੀ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ .  ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਤਾਂ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ .  ਉਂਜ ਹੀ ਜੋ ਫਿਲਮਾਂ ਜੋ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਬਣਦੀਆਂ ਰਹਿਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ .

 

ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਫਿਲਮਾਂ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਸਨੂੰ ਆਰਟ ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਬਿਜਨੇਸ ਮੰਨਦੇ ਹਨ .  1950 ਅਤੇ ਸੱਠ  ਦੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਲਮ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜਿਆਦਾਤਰ ਲੋਕ ਥਿਏਟਰ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ,  ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਸੰਗੀਤਕਾਰ ਸਨ .  ਜਿਵੇਂ -ਜਿਵੇਂ ਵਕਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ  ਇੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਆ ਗਏ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਬਿਜਨੇਸ  ਦੇ ਨਜਰੀਏ ਤੋਂ ਵੇਖਦੇ ਸਨ .  ਬਿਜਨੇਸਮੈਨ ਦਾ ਨਜਰੀਆ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਿਹੜਾ ਮਸਾਲਾ ਪਾਇਆ ਜਾਏ  ਕਿ ਫਿਲਮ ਹਿਟ ਹੋਵੇ  ਅਤੇ  ਜਿਆਦਾ ਮੁਨਾਫਾ ਮਿਲੇ .

 

-ਕੋਈ ਖੂਬਸੂਰਤ ਐਕਟਰੈਸ ਜਿਸਦੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀ ਰੋਮਾਂਟਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਵੋ ਅਤੇ  ਅਜੇ  ਤੱਕ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ ਹੋਵੋ ?

 

ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਉਮਰ ਦੀਆਂ ਢੂੰਢਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ .

 

-ਕਿਉਂ ਸਾਹਿਬ ਅਜਿਹੀ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬੰਦਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ ?

 

ਮੈਂ ਹੁਣੇ 57 ਸਾਲ ਦਾ ਹਾਂ .  ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤਾਂ ਰੇਖਾ ਜਾਂ ਡਿੰਪਲ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਡਾਂਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹਵਾਂਗਾ .  ਉਹ ਮੇਰੀਆਂ ਹਮਉਮਰ ਹੋਣਗੀਆਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਛੋਟੀਆਂ ਕਹਿਲਾਉਣਾ  ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ .

 

-ਅਤੇ ਹੁਣ ਦੀਆਂ ਅਭੀਨੇਤਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ?

 

ਮੈਂ ਮਾਧੁਰੀ ਦਿਕਸ਼ਿਤ  ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ .  ਮੈਨੂੰ ਰਾਣੀ ਮੁਖਰਜੀ  ,  ਕੋਂਕਨਾ ਸੇਨ  ਵੀ ਪਸੰਦ ਹਨ .  ਉਹ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਭਿਨੇਤਰੀਆਂ ਹਨ .

(ਇਹ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਜੀਵ ਸ਼ਰੀਵਾਸਤਵ ਨੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ੨੦੦੮ ਵਿੱਚ ਬੀ ਬੀ ਸੀ ਲਈ ਕੀਤੀ ਸੀ)

 

 

Posted in Uncategorized | 1 Comment

ਤੂੰ ਨਿਹਾਲਾ ਨਾ ਬਣੀਂ-ਸਾਂਵਲ ਧਾਮੀ

“ਆਪਾਂ ਵੀ ਹੁਣ ਸ਼ਹਿਰ ਰਹੀਏ। ਨਿਕਲੀਏ ਪਰ੍ਹਾਂ ਏਸ ਦੁਨੀਆਂਦਾਰੀ ਦੇ ਖਲਜਗਣ ਵਿਚੋਂ।”
ਪਤਨੀ ਪਿੰਡ ਛੱਡਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਜ਼ਿਹਨ ‘ਚ ਅਣਵੇਖਿਆ ਨਿਹਾਲਾ ਲਿਸ਼ਕ ਉਠਦਾ। ਬਾਪੂ ਵਲੋਂ ਸੁਣਾਈ ਕਹਾਣੀ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀ। ਸਿਵਿਆਂ ਦੇ ਗੇਟ ਕੋਲ਼ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਚਾਚੇ ਵਲੋਂ ਕਹੀ ਗੱਲ ਕੰਨਾਂ ‘ਚ ਗੂੰਜ ਉਠਦੀ।
“ਮੈਂ ਨਿਹਾਲਾ ਨਈਂ ਬਣਨਾ!” ਇਕ ਦਿਨ ਮੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਮੱਲੋ-ਜ਼ੋਰੀ ਇਹ ਲਫ਼ਜ਼ ਨਿਕਲ ਗਏ ਸਨ।
ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਨਿਹਾਲੇ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਈ ਸੀ। ਨਿਹਾਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾਉਣਾ ਪਿਆ ਸੀ ਆਖ਼ਰ। ਕਹਾਣੀ ਮੁੱਕੀ ਤਾਂ ਉਹਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ‘ਚ ਅੱਥਰੂ ਸਨ। ਉਹ ਦਿਨ ਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਦਿਨ, ਵੀਰੇ ਨਾਲੋਂ ਅੱਡ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਮੁੜ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਉਹਨੇ।
ਵੀਰਾ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਤੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ ਬਾਪ…! ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਖ ਕਰ ਲਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹਦੇ ਪੱਲੇ ਚਾਰ ਕੁ ਕਿੱਲੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ ਬਸ। ਚਾਰ ਕਿੱਲੇ ਤੇ ਅੱਠ ਜੀਅ! ਦੋ ਉਹ ਆਪ, ਪੰਜ ਬੱਚੇ ਤੇ ਮਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਕਿ ਉਹਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ਼ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗੀ।
ਵੀਰੇ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ਼ ਖਾਣ ਲਈ ਘਰ ਦੀ ਕਣਕ, ਮੱਕੀ, ਛੋਲ਼ੇ, ਚੌਲ਼ ਤੇ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਨੇ। ਘਰ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਦਹੀਂ ਤੇ ਮੱਖਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ। ਮਿਲਾਵਟ ਦੇ ਇਸ ਦੌਰ ‘ਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਨਿਆਮਤਾਂ ਨੇ ਇਹ! ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਫੀਸ, ਘਰ ਦਾ ਰਾਸ਼ਣ-ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੋਰ ਬਿੱਲ-ਬੱਤੀਆਂ ਦੀ ‘ਪੰਡ’ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕੂਲੇ ਛੱਡਣ ਤੇ ਓਥੋਂ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀਰਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਨੇਮ ਨਾਲ਼।
ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਾਂਝੇ ਟੱਬਰ ‘ਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਚ ਕੋਈ ਪਲਾਟ ਨਹੀਂ ਖਰੀਦ ਸਕਿਆ। ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਵਧੀਆ ਘਰ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਿਆ। ਗ਼ਰੀਬੀ ਦੇ ਦਿਨ ਕੱਟਦਿਆਂ ਜੋ ਸੋਚੀ ਸੀ ਕਦੇ, ਉਹ ‘ਐਸ਼’ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ। ਕਿਸੇ ਹਿੱਲ ਸਟੇਸ਼ਨ ‘ਤੇ ਜਾਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਆਪ-ਮੁਹਾਰੇ ਆਪਣਾ ਬਚਪਨ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੈ। ਚਾਚਾ-ਚਾਚੀ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੀ-ਪੁੱਤਰ ਕਿਧਰੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ‘ਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ। ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਬਾਰੀ ਨਾਲ਼ ਲੱਗੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰੇ ਮਨ ਤੇ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ਼ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ। ਵੀਰੇ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਘਰ ਛੱਡ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੈਰ ਸਪਾਟੇ ‘ਤੇ ਲਿਜਾਣਾ, ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਸੂਮ ਦਿਲਾਂ ਨਾਲ਼ ਧੋਖ਼ਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।
ਨੌਕਰੀ-ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਪਲ਼ ਜਾਣ, ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਬੀ ਪਾਲ਼ ਰਹੀ ਏ। ਚਾਚੇ-ਚਾਚੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਪਾਲ਼ੇ ਸਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਬਦਲ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਚੋਰੀ-ਚੋਰੀ ਫਲ਼ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ। ਸਾਨੂੰ ਚਾਹ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਨੇਮ ਨਾਲ ਦੁੱਧ ਪੀਂਦੇ।

ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹੋ

Posted in ਕਹਾਣੀ | Leave a comment

ਅਵਾਰਾ ਪਰਿੰਦਿਆਂ ਦੀ ਆਰਾਮਗਾਹ-ਰਸਕਿਨ ਬਾਂਡ

ਝਾੜੀਆਂ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੀਜ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ  ,  ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਮੂਮਨ ਮੇਰੇ ਕੱਦ  ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਅਕਸਰ  ਦਰਖਤ ਬਹੁਤ ਉਚਾਈ ਤੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਕੁੱਝ ਹੀ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੇਖਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ । ਸਾਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ  ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੱਦ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਅੰਤਰ ਹੈ ।  ਹੋਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।  ਪਰ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਝਾੜੀ ,  ਚਾਹੇ ਉਸਦੀ ਉਮਰ ਤੀਹ ਜਾਂ ਚਾਲ੍ਹੀ ਸਾਲ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ ,  ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਾਡੀ ਪਹੁੰਚ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਕੱਦ  ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ।  ਝਾੜੀਆਂ ਫੈਲ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਸਾਡੇ ਤੋਂ ਵੀ ਜਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ।  ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਝਾੜੀਆਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਜਿਆਦਾ ਇੱਕਮਿੱਕ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।  ਅਸੀਂ ਉਸਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ,  ਫੁੱਲਾਂ ,  ਬੀਜਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ  ਜਿਆਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਕਫ਼ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ।  ਨਾਲੇ ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜਿਆਂ ,  ਪੰਛੀਆਂ  ਅਤੇ  ਛੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰੀਬੀ ਰਿਸ਼ਤਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ।

ਇਹ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਿੱਟੀ  ਦੇ ਖੋਰ  ਉੱਤੇ ਰੋਕ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਝਾੜੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਣ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਦਰਖਤਾਂ ਜਿੰਨੀ ਹੀ ਹੈ।  ਹਰ ਬਰਸਾਤ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਜਗ੍ਹਾ – ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਭੂਸਖਲਨ ਦੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ,  ਪਰ ਮੇਰੇ ਘਰ  ਦੇ ਠੀਕ ਉੱਤੇ ਜੋ ਪਹਾੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਹੈ  ,  ਉਸਨੂੰ ਕਰੌਂਦੇ ,  ਜੰਗਲੀ ਮੋਗਰੇ ਅਤੇ ਰਸਭਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਨੇ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੈਂਚ ਡਾਹ ਰੱਖੀ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਬੈਠਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਏਧਰ – ਉੱਧਰ  ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਜ਼ਰ  ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ।  ਇਹ ਮੇਰੀ ਪਸੰਦੀਦਾ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ ।  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ,  ਤੱਦ ਤੱਕ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਖੋਜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ।  ਤੱਦ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ,  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਝਾੜੀਆਂ  ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੋਂ ਅਵਾਜ ਲਗਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇਹ ਨਾ ਦੱਸਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਲੁੱਕਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ । ਮੈਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਅਨਾਜ  ਦੇ ਦਾਣੇ ਬਖੇਰ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਇਰਦ – ਗਿਰਦ ਫੁਦਕਦੇ  ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਪੰਛੀ ,  ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ,  ਮੇਰੇ ਜੁੱਤੇ ਉੱਤੇ ਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ  ਅਤੇ  ਉਸ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਚੁੰਜ ਰਗੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਚਮਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।  ਇੱਥੇ ਸਾਲ ਭਰ ਚਿੜੀਆਂ ਨਜ਼ਰ  ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਕੁੱਝ ਗਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬੁਲਬੁਲਾਂ ਵੀ ਹਨ ,  ਜੋ ਘਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਤਰਾਈ  ਦੇ ਵਿੱਚ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਗ੍ਹਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਜਰਾ ਨਮ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਾਂ ਅਤੇ ਬੁਲਬੁਲਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅੱਛਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ।

ਗਰਮੀਆਂ  ਦੇ ਆਗਮਨ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਫਲ ਕੁਤਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਪਤਾ ਨਹੀਂ  ਕਿੱਥੋਂ  ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਮੌਸਮ ਵਿੱਚ ਬੇਰੀਆਂ ਪਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹੈ ਹਰੇ ਕਬੂਤਰਾਂ  ਦਾ ਇੱਕ ਜੋੜਿਆ ।  ਮੈਂ ਇਸ ਨਸਲ  ਦੇ ਕਬੂਤਰ ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੇ ਸਨ ।  ਉਹ ਇੱਕ ਕੰਡਿਆਲੀ ਝਾੜੀ  ਦੇ ਉੱਤੇ ਮੰਡਰਾਉਂਦੇ  ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਨਫਾਸਤ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਤਰ ਸੁੱਟਦੇ  ਹਨ ।  ਰਸਭਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ਉੱਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਫਿੰਚ ਚਿੜਿਆਂ ਅਤੇ ਪੀਲੇ ਢਿੱਡ ਵਾਲੀਆਂ ਬੁਲਬੁਲਾਂ ਹੱਲਾ  ਬੋਲ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਹਰੇ ਤੋਤਿਆਂ  ਦਾ ਇੱਕ ਝੁੰਡ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਝਪੱਟਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ।  ਉਹ ਇੱਥੇ ਕੁੱਝ ਦੇਰ ਹੀ ਰੁਕਦੇ ਹਨ ।  ਮੇਰੀ ਪੈਰਚਾਪ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਤੋਤਿਆਂ ਦਾ ਝੁੰਡ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਇੱਕ ਲਹਿਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ।  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਹੇਠਲੇ ਪਹਾੜੀ ਰਸਤਿਆਂ ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਬਾਲੂਚੇ  ਦੇ ਦਰਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਾਹਵਤ ਮਨਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਸ਼ਗੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।

ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਤਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿੰਗੇਰਾ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਝਾੜੀ ਪਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ,  ਜੋ ਕਰੌਂਦੇ ਦੀ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ  । ਇਹ ਪੰਛੀਆਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਛੋਟੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਵੱਲ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਛੁੱਟਕੇ ਘਰ  ਦੇ ਵੱਲ ਪਰਤਦੇ ਬੱਚੇ ਇਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ ਇਰਦ – ਗਿਰਦ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਛੋਟੇ – ਛੋਟੇ ਖੱਟੇ – ਮਿੱਠੇ ਬੇਰਾਂ ਦਾ ਮਜਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ।  ਉਹ ਇਨ੍ਹੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੇਰ ਖਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬੁਲ੍ਹ ਜਾਮੁਨੀ ਰੰਗ  ਦੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਇਸਦੇ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਮਦੇ – ਗਾਉਂਦੇ ਘਰ  ਦੇ ਵੱਲ ਵੱਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਜਾਂਦੇ ਹੀ ਪੰਛੀ ਇੱਥੇ ਪਰਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਝਾੜੀਆਂ  ਦੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਛਿਪਕਲੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ  ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਬਾਹਮਣੀਆਂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ  ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਉਹ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀਆਂ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਠਿਕਾਣਾ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਚਟਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦਰਾਰਾਂ ਜਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜਾਂ  ਦੇ ਇਰਦ – ਗਿਰਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।  ਉਹ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ  ਧੁੱਪ ਸੇਕਣ  ਜਾਂ ਪੱਤੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰੇਲ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਣ ਲਈ ਬਾਹਰ ਚੱਲੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ।  ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਿੱਲੀ ਤੋਂ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਣੀ ਪੈਂਦੀ  ਹੈ ।  ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰੀਦਾਰ ਬਿੱਲੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ  ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਬਸਣ  ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ – ਮੋਟੇ ਜੀਵ – ਜੰਤੂ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਹਨ ।  ਆਪਣੀ ਬੈਂਚ  ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ – ਬੈਠੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਹੌਲੀ – ਹੌਲੀ ਚਲਦੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ ।  ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਹੈ  ਕਿ ਇਸ ਬਿੱਲੀ ਦੀ ਨਜ਼ਰ  ਹਰੇ ਕਬੂਤਰਾਂ  ਦੇ ਜੋੜੇ  ਉੱਤੇ ਹੈ ।  ਮੈਂ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਇਸ ਬਿੱਲੀ ਉੱਤੇ ਨਜ਼ਰ  ਬਣਾਈ  ਰੱਖਣੀ  ਹੋਵੇਗੀ ।  ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਇਹ ਬਿੱਲੀ ਹੈ ਤੱਦ ਤੱਕ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਝਾੜੀਆਂ ਤੱਕ ਬੁਲਾਣ  ਦੇ ਕੋਈ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ,  ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਉਸ ਬਿੱਲੀ  ਦੇ ਨਾਸ਼ਤੇ  ਦੇ ਇੰਤਜਾਮ ਕਰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ  ਝਾੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ – ਸੁੰਦਰ ਫੁਲ ਵੀ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ।  ਡਾਗ ਰੋਜੇਜ ਦੀਆਂ ਝਾੜੀਆਂ ,  ਜੰਗਲੀ ਪੀਲੇ ਮੋਗਰੇ ,  ਬੁਡੇਲਿਆ  ਦੇ ਫੁਲ ਜੋ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਫਲਾਵਰ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦੀਆਂ  ਝਾੜੀਆਂ  ਦੇ ਫੈਲਾਉ  ,  ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਪੀਲੇ  ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਤਿਤਲੀਆਂ  ਦੇ ਸਮੂਹ ਕਿਸੇ ਲਿਹਾਫ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ।  ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪੀਲੀ ਪੈ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਘਾਹ ਹੁਣ ਹਰੀ ਹੋ ਚੱਲੀ ਹੈ ।  ਦੂਬ  ਦਾ ਕਾਲੀਨ ਵਿਛਿਆ ਹੈ  ।  ਮੈਂ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਬੈਂਚ ਛੱਡਕੇ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲੇਟ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ।  ਘਾਹ ਨੂੰ ਵੇਖਕੇ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਲਟ ਵ੍ਹਿਟਮੈਨ ਦੀ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ :

ਇੱਕ ਬੱਚੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ

ਕੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ  ਘਾਹ

ਉਸਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀ ਜਰਾ – ਕੁ  ਘਾਹ

ਜਮੀਨ ਤੋਂ ਉਖੜਿਆ ਹੋਇਆ

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ?

ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਘਾਹ ਸੀ

ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਮੈਂ

ਕੀ ਹੈ ਉਹ ਹੁਣ ।

ਮੈਂ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਜਾਣਕਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ ,  ਫਿਰ ਵੀ ਇੰਨਾ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਹਿ ਹੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਘਾਹ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਹੁੰਦੀ  ਹੈ  ,  ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਝੀਂਗਰਾਂ  ,  ਟਿੱਡਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਛੋਟੇ – ਮੋਟੇ ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।  ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਬਿੱਲੀ ਵੀ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਹੋਵੇਗੀ ।  ਅਖੀਰ ਉਹ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬਸਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ – ਮੋਟੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਜਮ ਕਰਕੇ ਹੀ ਤਾਂ ਇੰਨੀ ਮੋਟੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ ।  ਬਿੱਲੀ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਹਾਂ ਕਿ ਝਾੜੀਆਂ  ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਘਾਹ  ਦੇ ਟਿੱਡੇ ਹੀ ਭਲੇ ।  ਮੈਂ ਬਿੱਲੀ ਨੂੰ ਡਰਾਕੇ ਭਜਾ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ।  ਹਰੇ ਕਬੂਤਰ ਵੀ ਹੁਣ ਉੱਡ ਚਲੇ ਹਨ ।  ਛੋਟੇ ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕਾਇਮ ਹਨ ,  ਪਰ ਉਹ ਚੁਕੰਨੇ ਹਨ  ਅਤੇ ਬਿੱਲੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚਕਮਾ ਨਹੀਂ  ਦੇ ਸਕਦੀ ।  ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਬੈਂਚ  ਤੇ  ਜਾਕੇ ਬੈਠ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ।  ਇਹ ਝਾੜੀਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਇੱਕ ਵੇਟਿੰਗ ਰੂਮ  ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ ,  ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਹ ਚਾਹੁਣ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਆਪਣਾ ਬਸੇਰਾ ਵੀ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ।  ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਘੋਲ ਦਿੰਦੀ  ਹੈ ।

Posted in ਅਨੁਵਾਦ, ਵਾਰਤਿਕ | Leave a comment

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਮੇਰੀ ਦੋਸਤ -ਅਮਰਜੀਤ ਕੌਰ

(ਅਮਰਜੀਤ ਕਮਿਊਨਿਸਟ ਆਗੂ ਅਤੇ ਡਾ. ਅਰੁਣ ਮਿਤਰਾ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਹੈ )

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਕੁਲਵੰਤ ਕੌਰ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁਹਿਰਦ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਇਨਸਾਨ ਸੀ ।  ਅਸੀ ਭੈਣਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾ ,  ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਉਹ ਸਾਡੇ ਇਰਦ – ਗਿਰਦ ਹੁੰਦੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗਈ ਹੁੰਦੀ ,  ਕਦੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਸਾਂ । ਅਤੇ  ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਾਗਤਮਈ ਮੁਸਕਾਨ ,  ਹਰ ਕਿਸੇ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸਮੇਂ ਮਦਦ ਕਰਨ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ  ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਆਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਸਨ । ਅਸੀਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਤੇ ਬਹੁਤ ਗਰਬ ਕਰਦੇ  ਰਹੇ ਹਾਂ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਕਾਮਰੇਡ ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ  ਨੂੰ ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਆਦਰਸ਼ ਦੰਪਤੀ  ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ।  ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ‘ਬੀਜੀ’ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ‘ਪਾਪਾ ਜੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੀ ਸਾਂ ,  ਸਾਡੀ ਕਲੋਨੀ  ਦੇ ਵੀ ਲੱਗਪਗ ਸਾਰੇ ਲੋਕ – ਭਲੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਹੋਵੇ –  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ।  ਕਲੋਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੜਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗੁਆਂਢੀਆਂ  ਦੇ ;  ਲੋਕ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ‘ਬੀਜੀ’ ਅਤੇ ‘ਪਾਪਾ ਜੀ’ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਮਾਮਲੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਸੁਲਝਾ ਦੇਣਗੇ ।

ਸਾਡੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਘਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ ,  ਇਨਸਾਫ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਕਿਸੇ  ਦੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ ।  ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ – ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਕਿ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ,  ਸਾਰੇ ਇਨਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਰਾਰਬਰ ਸਮਝਣਾ ਹੈ ,  ਸਭ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ ।  ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਈ ਸਰਨੇਮ ਨਹੀਂ ਲਗਾਉਂਦੇ ਸਨ ।  ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ ।  ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਨਾ ,  ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਠੇਸ  ਨਾ ਪੰਹੁਚਾਉਣਾ – ਇਸਦਾ  ਪਹਿਲਾ ਪਾਠ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੜ੍ਹਿਆ  ।

ਮਾਂ ਮੇਰੇ ਪਾਪਾ ਤੋਂ 11 ਸਾਲ ਛੋਟੀ ਸੀ ।  ਜਦੋਂ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਵੱਖ ਵੱਖ  ਧਰਮਾਂ ,  ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਇਤਹਾਸ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਦੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਾਂ ਵੀ ਉਸਨੂੰ ਸੁਣਨ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਜਾਂਦੀ ।

ਸਾਨੂੰ ਅਜਾਦੀ ਲੜਾਈ ,  ਭਾਰਤ  ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਭੂਮੀਗਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਗਾਥਾਵਾਂ ,  ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੇ ਪਰਿਵਰਤਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਉਪਲੱਬਧੀਆਂ ਆਦਿ  ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨ – ਜਾਣਨ  ਦੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲੇ  ।

ਅਸੀਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਹਰ ਤਰਫ ਜੋ ਘਟਨਾਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ,  ਮਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੀ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੀ ।  ਬਹੁਤ ਗ੍ਰਹਿਣਸ਼ੀਲ ਸੀ ਉਹ ।  ਉਹ ਪਾਰਟੀ ਕਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਨੇਮੀ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦੀ ਜੋ ਸਮੇਂ – ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਹੀ ਲਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ।  ਮੈਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸੈਕੰਡਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਪੜ੍ਹ ਰਹੀ ਸੀ ।

ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ  ਦੇ ਦਿਨ ਯਾਦ ਹਨ ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਕਾਮਰੇਡ ਸਾਡੇ ਘਰ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਆਦਰ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ।

ਕੁੱਝ ਲੋਕ ਵੱਖ ਵੱਖ  ਕਾਰਣਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਘਰ ਕਾਫ਼ੀ ਲੰਬੇ ਅਰਸੇ ਤੱਕ ਵੀ ਠਹਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ।  ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਆਏ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਇੱਥੇ ਕੁੱਝ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰਣ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦੀ ।  ਮਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਮਾਣ- ਆਦਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ ਸੀ । ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਉਦਾਰਤਾ  ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਸੀਂ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਬੱਚੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਾਂ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਹੂਆਂ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਉਦਾਰਤਾ  ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਉਠਾਏ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੀਸਰੇ – ਚੌਥੇ ਦਰਜੇ  ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪੜ੍ਹਨ  ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ ਸੀ ।  ਪਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਬੇਹੱਦ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ ।  ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਮਰੱਥਾ  ਦੇ ਜੋਰ ਉਹ ਨਾ ਕੇਵਲ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ  ਦੇ ਸਗੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ  ਦੇ ਅਖਬਾਰ ਵੀ ਨੇਮ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗੀ ।

ਕਈ ਵਾਰ ਤੱਦ ਮੈਂ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਬਾਹਰ ਰਹਿਕੇ ਦਿੱਲੀ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਾਮਗਰੀ ਰੱਖਦੀ ,  ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ  ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਮੇਰੇ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਨਾ ਜਾਣ।  ਉਹ ਵੱਖ ਵੱਖ  ਰਾਜਨੀਤਕ ਘਟਨਾਕਰਮਾਂ   ਦੇ ਬਾਰੇ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ  ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ  ਰਾਏ  ਵੀ ਸਾਫ਼ ਕਰਦੀ ।

ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਹਿਚਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਨਾਲ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ ।  ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਨੂੰ ਸਲਾਹ ਦੇਵੇਗੀ ।

ਉਹ ਬੇਹੱਦ ਸਾਦਾ ,  ਅਤਿਅੰਤ ਪਰਦਰਸ਼ੀ ਇਨਸਾਨ ਸੀ ।  ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਮਿਲਣ – ਜੁਲਣ ਵਾਲੇ ,  ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪੁੱਜਦੇ ਸਨ ।  ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਕਰਯੋਗ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਉਮਰ  ਦੇ ਲੋਕਾਂ  ਦੇ ਨਾਲ ਘੁਲ – ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਨਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ।  ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ  ਦੇ  ਨਾਲ ਸਹਿਜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ।  ਕੋਈ ਉਪਚਾਰਿਕਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ ।

1981 ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ  ਦੇ .  ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ   ਦਾ ਨਿਧਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ।  ਉਸਦੇ ਬਾਅਦ  ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਮਾਮ 29 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਠਾ  ਦੇ ਨਾਲ ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀਆਂ ਤਮਾਮ ਜਿੰਮੇਦਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਸੀ ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਣਾਂ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀ ਆਪਣੇ ਪਸੰਦ  ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ  ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਸਕੀਏ ।  ਉਹ ਅਤਿਅੰਤ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸੀ ,  ਬੇਟੇ – ਬੇਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭੇਦਭਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਸੀ ।  ਸਭ  ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਜਿਹਾ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੀ ਸੀ ।

ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ।  ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਾਰਟੀ  ਦੇ ਕੰਮਧੰਦੇ  ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਸਮਾਂ ਲਗਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ,  ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਬੇਟੇ  ਦਾ ਪਾਲਣ – ਪੋਸਣ ਕੀਤਾ ।  ਆਪਣੇ ਜੁਆਈ ਅਰੁਣ ਮਿਤਰਾ ਦੀ ਉਹ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਸੀ ।  ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜੋ ਕੁੱਝ ਵੀ ਹਾਂ ਉਸਦੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਦਰਸਾਈ,  ਆਪਣੇ ਅੰਤਰੰਗ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੀ ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਅਕਸਰ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਉਠਦੇ ਹਾਂ ।

ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ ਗਈ ,  ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਦੋਸਤ ਵੀ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚੱਲੀ ਗਈ ।  ਅਜਿਹੀ ਦੋਸਤ ਜਿਸਨੂੰ ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਇਰਦ – ਗਿਰਦ ਰਹੇ ।

Posted in ਵਾਰਤਿਕ | Leave a comment